شود ، « 1 » زيرا با اين كار علاوه بر حفظ متن معاهده و فراهم شدن التزام به مفاد آن ، در صورتى كه بين طرفين اختلافى در اين باره پيش آيد ، مىتوان با مراجعه به متن ، هر گونه ترديد و تشكيكى را بر طرف نمود . اسلام اين معاهدات را وسيلهاى براى توقف و منع از گسترش جنگ دانسته كه فرد مسلمان در سايهء آن از آزادى بيان و عمل برخوردار مىشود . همين نكته راز اهتمام فوقالعاده اسلام به معاهدات و پيمانهاست . از اين رو علاوه بر ترسيم حدود معاهدات ، اصول و اهداف آن را با وضوح هر چه تمام تبيين كرده است .
بديهى است كه مطالعه و بررسى دقيق اين موضوع و آگاهى از همه جوانب اسلامى و تاريخى آن نيازمند تلاشى گسترده و پژوهش جداگانه و مستقلى است تا با فراهم نمودن فرصت كافى ، آيات قرآنى و اخبار ، روايات و احاديث مروى از رسول خدا و ائمه اطهار ( ع ) را در اين موضوع گرد آورده سپس به بررسى و مطالعه پيمانهايى بپردازيم كه در صدر اسلام بسته شد . در حال حاضر چنين فرصتى براى ما فراهم نيست . با اين حال به صورت گذرا به سخنى از امام على ( ع ) در اين باره اشاره مىكنيم كه در نهج البلاغه آمده است .
امام در عهدنامهء خود به مالك اشتر مىفرمايد :
و لا تدفعنّ صلحا دعاك اليه عدوّك و للّه فيه رضى فإنّ فى الصّلح دعة لجنودك و راحة من همومك و أمنا لبلادك و لكنّ الحذر كلّ الحذر من عدوّك بعد صلحه فانّ العدوّ ربّما قارب ليتغفّل فخذ بالحزم و اتّهم فى ذلك حسن الظّنّ و إن عقدت بينك و بين عدوّك عقدة ، أو ألبسته منك ذمّة ، فحط عهدك بالوفاء ، و ارع ذمّتك بالأمانة ، و اجعل نفسك جنّة دون ما اعطيت . فإنّه ليس من فرائض اللّه شىء ، النّاس اشدّ عليه اجتماعا مع تفرّق اهوائهم و تشتّت آرائهم من تعظيم الوفاء بالعهود ، و قد لزم ذلك المشركون فيما بينهم دون المسلمين لما استوبلوا من عواقب الغدر فلا تغدرن بذمّتك ، و لا تخيسنّ
هامش
( 1 ) . آثار الحرب فى الفقه الاسلامى ، 659 .