خندق به آنجا رفته است . در پاسخ مىگوييم : ابو ذر براى سكونت و اقامت در مدينه ، پس از جنگ خندق به آن شهر رفت ، امّا پيش از آن ، شايد براى زيارت و ملاقات رسول خدا ( ص ) و يا براى رفع احتياجات خود به آنجا رفته است و آمدنش با نوشتن اين پيماننامه مصادف شده و او هم به آن شهادت داده و سپس به ديار خود بازگشته است . روايت ديگرى نيز هست كه به حضور ابو ذر اشاره دارد . به آنجا رجوع كنيد . « 1 »
4 . اضافه مىكنيم : توصيف بلال به آزادشدهء ابو بكر ، احتمالا زيادتى است كه از راويان افزوده شده است ، زيرا همانطور كه در كتاب خود ، الصحيح من سيرة النبى الاعظم ( ص ) ، 3 / 90 - 96 ، بيان كردهايم ، بلال آزادشدهء ابو بكر نبود .
آنچه دلالت دارد كه راويان و نويسندگان از پيش خود ، چيزى بدان افزودهاند ، عبارت « رضى اللّه عنهم » در مورد شهود است ، زيرا بدون شك اين عبارت بعد از نوشتن پيماننامه افزوده شده است . هر چند بسيار بعيد مىنمايد ، امّا احتمال دارد ، تمامى شهود بعد از آن اضافه شده باشند .
3 . داستان آزادى سلمان به طريق ديگر
در بعضى از روايات آمده ، بردگى گريبانگير سلمان شده ، او را سخت گرفتار كرده بود ، تا آنجا كه نتوانست در جنگهاى بدر و احد حضور يابد .
رسول خدا ( ص ) به او فرمود : سلمان ! با صاحبت پيمان آزادى ببند . سلمان با اربابش پيمان بست كه در مقابل احياى سيصد درخت خرما ( 100 ، 160 ، 500 نخل هم گفته شده ) و پرداخت چهل اوقيه طلا ( كه هر اوقيه برابر وزن چهل درهم است ) آزاد شود .
هامش
( 1 ) . بنگريد : بحار الانوار ، 2 / 358 ، كمال الدين ، 1 / 165 - 164 ؛ روضة الواعظين ، 276 - 278 ؛ الدرجات الرفيعه ، 203 ؛ نفس الرحمن فى فضائل سلمان ، 6 و 22 .