1 . اگر بپذيريم كه جنگ خندق در سال پنجم هجرى به وقوع پيوست ، بازهم اين مطلب به تنهايى در تعيين زمان آزادى سلمان به نحو مذكور ، كافى نيست . چه ممكن است آزادى وى مدتى اندك پس از جنگ احد در سال چهارم هجرى صورت گرفته باشد و پس از آن يك سال ، بيشتر يا كمتر ، در جنگ خندق حضور پيدا كرده باشد .
2 . بعضى جزم دارند كه جنگ خندق در سال چهارم هجرى به وقوع پيوست . نووى در روضه و شرح صحيح مسلم ، اين نقل را صحيح دانسته است . « 1 »
ولىّ الدين عراقى نيز در مورد جنگ خندق گفته است :
مشهور است كه جنگ خندق در سال چهارم هجرى به وقوع پيوست . « 2 »
عياض گفته است :
سعد بن معاذ پس از جنگ خندق در اثر تيرى كه به او اصابت كرد ، درگذشت و در اجماع سيرهنويسان به سال چهارم هجرى بود ، مگر واقدى كه در اين باره چيز ديگرى گفته است . « 3 »
اين كه گفته است : « به اجماع سيرهنويسان » دو احتمال دارد ؛ اوّل ، اين كه به سال چهارم برگردد . بر اين اساس ، وى ادعاى اجماع بر وقوع جنگ خندق در سال چهارم هجرى كرده است . دوم ، اين كه به مرگ سعد بن معاذ پس از خندق برگردد كه در اين صورت عبارت « در سال چهارم هجرى بود » جملهء معترضهاى خواهد بود كه تنها بيانگر رأى خود وى است و نه اجماع .
چند مطلب دلالت دارد كه جنگ خندق در سال چهارم هجرى به وقوع پيوسته است ؛
هامش
( 1 ) . مجمع الزوائد ، 9 / 445 ؛ تهذيب الكمال ، 10 / 31 ؛ الجامع ( قيروانى ) ، 279 .
( 2 ) . تاريخ الخميس ، 1 / 480 ، المواهب اللدنيه ، 1 / 110 .
( 3 ) . شرح صحيح مسلم 10 / 226 ؛ فتح البارى ، 8 / 360 .