تخطي إلى المحتوى الرئيسي

اللباب شرح فارسى بر خلاصه الحساب ( فارسى ) — صفحة 81

مساهمون:

ص٨١
شرح سپس اگر از مقسوم اعداد ديگرى مانده باشند براى اتمام عمل مقسوم عليه را كه تحت جدول قرار داده بوديم به طرف راست جدول بيكمرتبه نقل مىدهيم . و مىتوان بجاى نقل مقسوم عليه باقيمانده از مقسوم را بيك مرتبه بجانب چپ نقل داد و آن را زير خطّ عرضى كه در تحت حاصل ضرب قبلى كشيده‌ايم قرار دهيم . آنگاه مانند قبل بزرگ‌ترين عددى را بايد انتخاب كرد كه وقتى آن را در مقسوم عليه ضرب كرديم يا به مقدار اعداد محاذى آن از مقسوم باشد يا كوچكتر بطوريكه وقتى حاصل ضرب را از مقسوم تفريق كرديم به مقدار مقسوم عليه نباشد . سپس بعد از انتخاب اين عدد آن را در فوق جدول در طرف راست عدد سابق قرار داده و باقيمانده را دو مرتبه در زير خطّ عرضى جاى مىدهيم حال اگر چنين عددى پيدا نشد يعنى مراتب مقسوم كه محاذى با مقسوم عليه هستند از مقسوم عليه كوچكتر باشند قانون اينست كه : فوق جدول بجاى اينعدد صفرى قرار داده و يك مرتبه ديگر از مقسوم را به طرف چپ نقل دهيم يا يك مرتبه ديگر مقسوم عليه را به طرف راست انتقال دهيم . و همچنين اين عمليّات را بايد تا جائى ادامه داد كه در اثر انتقال مقسوم عليه به طرف راست يا انتقال بجانب چپ اوّل مرتبه مقسوم از جهت راست با اوّل مرتبه مقسوم عليه از همين جانب محاذى شوند پس در اينموقع عمل تقسيم بپايان مىرسد . در نتيجه اعدادى كه فوق جدول هستند خارج قسمت مىباشند . و اگر باقيمانده‌اى هم در داخل جدول باشد صورت كسرى است كه مخرج آن كسر مقسوم عليه مىباشد . متن : مثاله : هذا العدد « 975741 » على هذا العدد « 53 » فخارج القسمة « 18410 » من الصّحاح و احد عشر جزءا من ثلاثة و خمسين إذا فرض واحدا و هذه صورته .