فان ضعّف فنصّف او زاد فانقص او ضرب فاقسم او جذر فربّع او عكس فاعكس مبتدئا من آخر السّؤآل ليخرج الجواب .
ترجمه :
باب پنجم در بيان استخراج مجهولات از طريق عمل بالعكس
و گاهى نيز از آن به « تحليل » و « تعاكس » ياد مىكنند و آن عبارتست از عمل نمودن به عكس آنچه سائل در سؤال آورده لذا اگر او نام تضعيف برده مىبايد ما تنصيف كنيم و اگر زياد نموده بايد نقص و كسر كنيم و اگر ضرب نموده بايد تقسيم نمائيم و اگر اسم جذر برده بايد تربيع كنيم چنانچه اگر عكس اين عمليّات را نام برد ما نيز بايد عكس آنها را انجام دهيم .
لازم بيادآورى است كه بايد در مقام حلّ مسئله از آخر سؤال شروع كرده تا جواب بدست آيد .
شرح باب پنجم مربوطست به بيان استخراج مجهولات عددى از طريق عمل به عكس .
و به آن عمل تحليل و تعاكس نيز گويند .
و كيفيّت آن به اين طريق است كه نظر مىكنيم بسؤال آنچه را كه سائل پرسيده است عكس آن را عمل مىكنيم .
پس اگر سائل در سؤال عدد را تضعيف كرد ما نصف مىكنيم ، اگر جمع نمود ما تفريق مىكنيم ، اگر ضرب كرد ما تقسيم مىكنيم ، اگر جذر گرفت ما مربّع مىكنيم يعنى در خودش ضرب مىنمائيم و اگر در سؤال عكس مذكورات را طرح كرد ما هم عكس عمليّات بالا را مرتكب مىشويم .
البتّه ناگفته نماند كه ما بايد از آخر سؤال شروع كرده و عمليّات را ادامه داده تا منتهى باوّل سؤال شويم .