مأخذ و واسطه و معلوم .
و معلوم همان عددى است كه سائل در سؤال اعطاء كرده و گفته : فلان مىشود .
و نسبت مأخذ يعنى اوّلى به واسطه كه دوّمى باشد همچون نسبت مجهول يعنى عدد سوّمى است به معلوم كه عدد چهارمى مىباشد ، بنابراين بايد مأخذ را در معلوم ضرب كرده و حاصل را بر واسطه تقسيم كنى تا عدد مجهول بدست آيد و عدد مجهول در مثال مذكور دو عدد صحيح و دو پنجم مىباشد .
شرح در مسائل تناسبى سؤال از دو امر خالى نيست :
اوّل : آنكه مربوط است به زياد كردن عددى بر عددى يا تفريق آن از عدد ديگر .
دوّم : آنكه بمعاملات و نظير آن تعلّق دارد .
امّا اوّل مانند اينكه در سؤال مىپرسند :
چه عددى است كه وقتى يك ربعش را به خودش اضافه كنيم عدد سه پديد مىآيد ؟
در اينجا براى پيدا كردن اينعدد از طريق تناسب بايد طبق سؤال عمل كرد تا بتوانيم سه جزء از چهار جزء تناسب را تحصيل كرده آنگاه بدست آوردن جزء چهارم سهل و آسان مىشود .
و طريق آن اينستكه :
ابتداء مخرج كسرى كه در سؤال هست اخذ كنيم مثلا در مثال مخرج عدد چهار است و آن را مأخذ مىنامند .
بعد بآنطوريكه در سؤال مطرح است در آن تصرّف مىكنيم لذا در مثال يك ربع چهار را به آن مىافزائيم پنج مىشود و به آن واسطه گويند زيرا اينعدد واسطه است براى تحصيل مطلوب پس تا اينجا توانستيم سه جزء از اعداد چهارگانه تناسب را بدست آوريم بشرح ذيل :
1 - مأخذ كه عدد چهار باشد .
اللباب شرح فارسى بر خلاصه الحساب ( فارسى ) — صفحة 131
مساهمون: الشيخ البهائي العاملي
ص١٣١