ترجمه
: شيخ صدوق در كتاب عيون اخبار الرضا نقل مىكند كه ابن عبّاس به معاويه گفت :
آيا مىدانى كه دختر رسول خدا براى چه فاطمه ناميده شد ؟
گفت : نمىدانم .
ابن عبّاس گفت : براى اينكه او و شيعيانش از آتش دوزخ باز نگاه داشته شدهاند و خداوند آنها را به آتش جهنّم عذاب نمىكند . من اين سخن را از رسول خدا شنيدهام .
[ متن عربى ]
30 - عيون أخبار الرضا عليه السلام « 1 » بِالْأَسْنَادِ الثَّلَاثَةِ « 2 » عَن الرِّضَا عَن آبَائِه ع قَال قَال رَسُول اللَّه ص إِنِّي سَمَّيْت ابْنَتِي فَاطِمَةَ لِأَن اللَّه عَزَّ وَ جَل فَطَمَهَا وَ فَطَم مَن أَحَبَّهَا مِن النَّارِ صح ، « 3 » عن الرضا عن آبائه ع مثله « 4 »
هامش
( 1 ) عيون اخبار الرضا ، ج 2 ص 46 ح 174 .
( 2 ) اين سه سند عبارتند از :
الف - حدّثنا أبو الحسن محمّد بن على بن الشّاه الفقيه المروزى قال : حدّثنا ابو بكر بن محمّد بن عبد اللَّه النيسابورى قال : حدّثنا ابو القاسم عبد اللَّه بن أحمد بن عامر بن سليمان الطّائى بالبصرة قال : حدّثنا أبى في سنة ( 260 ه ) قال : حدّثنى على بن موسى الرضا عليه السّلام سنة ( 194 ه ) : . . .
ب - حدّثنا أبو منصور احمد بن ابراهيم بن بكر الخورى بنيسابور قال : حدّثنا ابو اسحاق ابراهيم بن هارون بن محمّد الخورى قال : حدّثنا جعفر بن محمّد بن زياد الفقيه الخورى قال : حدّثنا أحمد بن عبد اللَّه الهروى الشيبانى ، عن الرضا عليه السّلام . . .
ج - حدّثنى ابو عبد اللَّه حسن بن محمّد الأشنانى الرازى العدل ببلخ قال : حدّثنا على بن محمّد بن مهروية القزوينى ، عن داود بن سليمان الفراء ، عن الرضا عليه السلام : . . .
( 3 ) صحيفة الرضا عليه السّلام ، ص 45 ح 21 .
احاديث صحيفة الرضا عليه السّلام توسط دو نفر ، از امام رضا عليه السّلام روايت شده است :
1 . ابو عبد اللَّه احمد بن عامر بن سليمان طائى . 2 . ابو احمد داود بن سليمان بن يوسف بن احمد الغازى القزوينى .
و اين احاديث را دو نفر زير از ابو عبد اللَّه طائى روايت كردهاند :
1 . ابو القاسم عبد اللَّه بن احمد بن عامر طائى 2 . ابو القاسم عبد اللَّه بن محمّد بن غياث خراسانى .
و هفت نفر نيز از داود بن سليمان غازى اين صحيفه را از امام رضا عليه السّلام روايت نمودهاند كه عبارتند از :
1 . على بن حرب طائى 2 . ابو الحسن على بن محمّد بزاز 3 . مسلمة بن عبد الملك 4 . ابو سهل اسماعيل بن عبد الوهاب 5 . على بن محمّد بن مهروية قزوينى 6 . جعفر بن سليمان 7 . احمد بن عبد اللَّه طائى .
و احاديث صحيفهء مذكور را ، راويان زير ، از ابو القاسم طائى اخذ نموده نقل كردهاند :
1 . ابو بكر محمّد بن جعفر بغدادى 2 . ابو على حسين بن على بن احمد علوى 3 . ابو بكر احمد بن ابراهيم بن شاذان 4 . ابراهيم بن جعده 5 . ابو عبد اللَّه محمّد بن عبد اللَّه بن جبلهء واعظ 6 . عمر بن يحيى الفحّام 7 . ابو عمر القطّان 8 . ابو نصر بن حمدوثه البغدادى 9 . محمّد بن عبد اللَّه بن جنيد 10 . احمد بن محمّد بن سعيد بن عقدة 11 . ابو المفضل محمّد بن عبد اللَّه شيبانى .
و اين احاديث را ابو طالب عبد اللَّه بن محمّد بن عبد اللَّه كاتب از ابو القاسم بن غياث خراسانى ، و از او نيز شاذان الفضلى روايت كرده است .
و روايت داود بن سليمان غازى را ، راويان زير ، از هفت فرد مذكور اخذ نموده روايت كردهاند :
1 . ابو عبد اللَّه محمّد بن على بن احمد السّقطى . 2 . حمزة بن محمّد بن احمد علوى .
3 . محمّد بن جعفر 4 . ابو منصور عبد الرزاق بن احمد غزّال 5 . ابو عبد اللَّه حسين بن محمّد اشنانى 6 . ابو الحسن على بن حسن ميثمى 7 . ابو اسحاق بن ابى بكر رازى 8 . ابو الحسن الحافظ التميمى 9 . ابو حفص عمر بن محمّد صيرفى 10 . ابو الحسن بن المثنّى 11 . يوسف بن ابراهيم سهمى جرجانى 12 . على بن حسن بن بندار قمى .
و از دوازده نفر فوق نيز راويان ذيل ، احاديث صحيفة الرضا را اخذ و نقل نمودهاند :
1 . على بن الحسين بن طيّب 2 . منصور بن عبد اللَّه اصفهانى 3 . ابو عثمان اسماعيل بن محمّد سلمانى 4 . ابو الحسن محمّد بن على بن صخر ازدى بصرى 5 . سعيد بن ابى سعيد العيّار 6 . احمد بن اسماعيل بن ابى عيسى 7 . ابو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن حفظه 8 . السّيّد ابو طالب يحيى بن الحسين الحسنى الزيدى 9 . ابو بكر الجلّاب 10 . حمزة بن فضالة الهروى 11 . على بن محمّد الورّاق البخارى 12 . حافظ ابو نعيم اصفهانى 13 . سعيد بن احمد نيشابورى 14 . ابو الحسن على بن عبد اللَّه طيسفونى .
و راويان و محدّثين ذيل نيز از اين اشخاص روايات را اخذ و روايت كردهاند :
1 . ابو محمّد قصرى ، طاهر بن احمد . 2 . شيخ محمّد بن على كراجكى ( 449 ه ) 3 . ابو عبد اللَّه الخلّال ، حسين بن عبد الملك 4 . ابن شيرويهء ديلمى ( 509 ه ) 5 . احمد بن محمّد عاصمى 6 . شيخ ابو جعفر صدوق ( 381 ه ) 7 . محمّد بن جرير بن رستم طبرى امامى ( ق 4 و 5 ه ) و . . . و اين روند چنان ادامه مىيابد كه تعداد راويان احاديث صحيفة الرضا را به حدود چهار صد نفر مىرساند .
( 4 ) و مراجعه شود به :
- امالى شيخ طوسى ، ج 1 ص 300 - امالى شيخ طوسى ، ج 2 ص 581 - مقتل الحسين ، ج 1 ص 51 - مناقب ابن مغازلى ، ص 65 ح 92 - فيض القدير ، ج 1 ص 206 - التحذير ، ص 32 - تاريخ بغداد ، ج 13 ص 331 شمارهء 6772 - بشارة المصطفى ، ص 131 - ذخائر العقبى ، ص 26 - توضيح الدلائل ، ص 326 - عوالم العلوم ، ج 11 ص 28 و 29 - ينابيع المودّة ، ج 1 ص 194 .
حديث امام رضا عليه السّلام را ابو الحسن كنانى در تنزيه الشريعة ، ج 1 ص 413 ذيل شمارهء 14 مجهول دانسته و علّت اظهار اين نظريّه را چنين بيان نموده است : فإنّه من رواية داود بن سليمان الغازى ، عن على بن موسى الرضا عليه السّلام . ترجمه : زيرا اين حديث را داود بن سليمان غازى جعل نموده ، و از زبان على بن موسى الرضا عليه السّلام روايت كرده است .
در پاسخ از اين نظريّه گوييم :
در صورتى اين نظريّه صحيح است كه : 1 - داود بن سليمان جاعل حديث باشد . 2 - غير از داود بن سليمان كس ديگرى اين روايت را از امام رضا عليه السّلام نقل نكرده باشد . امّا داود بن سليمان بن يوسف بن جعفر الغازى القزوينى ، ابو احمد ، از خواص اصحاب امام كاظم و رضا عليهما السّلام ، و از راويان ثقه و مورد اعتماد ، و از علماى متورّع در زمان خود بوده است . او از كسانى است كه امام كاظم عليه السّلام آنها را بر وصيت نامهء خود شاهد گرفته ، و از كسانى است كه در بارهء امامت على بن موسى الرضا عليه السّلام نقل حديث كرده .
وى در زمان خود از معتمدين شيعه و از محدّثينى بوده كه به كثرت روايت از امام رضا عليه السّلام شهرت داشتهاند و به همين سبب نيز دهها نفر احاديث امام عليه السّلام را از او روايت كردهاند .
او در حدود سال 203 هجرى وفات نموده است .
همانطور كه از اين مختصر معلوم مىشود ، وى از بزرگان شيعه و از اشخاص مورد اعتماد در نزد دو امام شيعه ، يعنى امام كاظم و امام رضا عليهما السّلام بوده و حديث مورد بحث در اين بخش را دوازده نفر از راويان شيعه از وى نقل كردهاند .
اما از ميان دانشمندان اهل سنّت ، يحيى بن معين او را كذّاب معرفى كرده و گفته است : او كتاب جعلى خود ( صحيفة الرضا ) را به على بن موسى الرضا نسبت داده و اين كتاب را على بن محمّد بن جهرويه القزوينى از وى روايت كرده است [ لسان الميزان ، ج 2 ص 17 شمارهء 1725 ] .
و ابن حجر نظريهء ابن معين را تأييد كرده است .
از ديگر علماى اهل سنّت كه داود بن سليمان را دروغگو معرفى كرده مىتوان به كتاب المغنى في الضعفاء تأليف شمس الدين محمّد ذهبى ( 748 ه ) اشاره كرد كه در بارهء او گويد : اعتبار ندارد [ ج 1 ص 218 ] .
حال اگر يك مطلب يعنى « جعل صحيفة الرضا » را كه به زودى به آن مىپردازيم ، و بىاساس بودن اين اتّهام را اثبات مىكنيم كنار بگذاريم ، بايد از ابن حجر عسقلانى و ذهبى پرسيد كه به چه دليل داود بن سليمان را جاعل و كذّاب مىدانند در حالى كه رجاليون پيش از آنها چنين نسبتى را به او ندادهاند .
از طرف ديگر همانطور كه ملاحظه شد علماى بسيارى او را توثيق و تعديل نمودهاند و براى او مقامى عظيم در نزد امامان شيعه نقل كردهاند - امام موسى بن جعفر عليه السّلام آنقدر به اين شخص اعتماد داشته كه وى را شاهد بر وصيت نامهء خود گرفته است ، وصيت نامهاى كه در آن تكليف امامت بعد از خود را تعيين نموده است .
از اينجا به سادگى معلوم مىشود كه چرا برخى از متعصّبين اهل سنّت او را تكذيب مىكنند زيرا او از خواص اصحاب دو امام شيعه است كه احاديث فراوانى از آن امامان بزرگوار در تقويت مبانى تشيّع و تفضيل اهل بيت عصمت و طهارت بر سايرين نقل نموده است .
اما در بارهء جعل صحيفة الرضا توسط داود بن سليمان بايد بگوييم كه :
اين كتاب را غير از او ، يكى ديگر از خواص اصحاب امام على بن موسى الرضا عليه السّلام به نام ابو عبد اللَّه احمد بن عامر طائى نيز روايت نموده كه بين روايت او از اين صحيفه ، با روايت داود بن سليمان از آن ، تفاوتى وجود ندارد ، جز برخى جزئيات . ضمن آنكه ، در يك بررسى مقايسهاى معلوم گرديد كه اكثر روايات آن ، خصوصا آن دسته از رواياتى كه امثال ذهبى و عسقلانى نسبت به آنها حسّاسيت خاص نشان دادهاند ، به اسناد و طرق ديگر نيز روايت شده است مثل همين حديث « إنّى سمّيت ابنتى فاطمة . . . الخ » كه به دهها سند ديگر نيز روايت شده است ، و مانند حديث دوم اين صحيفه يعنى « اربعة أنا لهم شفيع . . . الخ » كه عسقلانى در لسان الميزان آن را مجعول داود بن سليمان ميداند در حالى كه اين حديث به اسناد متعدّد از دعبل بن على ، از امام رضا عليه السّلام ، و از ابو عبد اللَّه طائى ، از امام رضا عليه السّلام و از ابو بكر محمّد بن عبد اللَّه و از امام صادق عليه السّلام ، از رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و از زيد بن على عليه السّلام ، از پدرش ، از جدّش ، از رسول خدا و . . . روايت شده است [ مراجعه شود به : كافى ، ج 4 ص 60 - تهذيب ، ج 4 ص 111 - كفاية الاثر ، ص 294 - عيون الاخبار ، ج 1 ص 253 - امالى طوسى ، ج 1 ص 376 - خصال ، ج 1 ص 196 - بشارة المصطفى ، ص 36 و 140 و 20 و . . . ] ، و همين طور است وضعيت اكثر قريب به كل احاديث موجود در اين صحيفه ، كه هر يك به طور جداگانه و با سندهاى متعدّد از رسول خدا و ساير ائمه عليهم السّلام نقل شدهاند .
بنا بر اين نتيجه مىگيريم كه اتّهام جعل صحيفة الرضا اتّهامى پوچ و غير قابل اثبات است و داود بن سليمان نيز ثقه و مورد اعتماد و روايت مذكور نيز از حيث سند مورد قبول مىباشد .
مصادر شرح احوال داود بن سليمان :
1 . ارشاد : شيخ مفيد ( 413 ه ) ، ص 306 2 . كافى ، ج 1 ص 250 3 . معجم الثقات ، ص 282 4 . منهج المقال ، ص 135 5 . نقد الرجال ، ص 128 6 . معجم رجال الحديث ، ج 7 ص 107 7 . تنقيح المقال ، ج 1 ص 410 8 . جامع الرواة ، ج 1 ص 304 9 . فيافة الاحوال ، ص 207 10 . رجال ابن داود ، ج 1 ص 90 11 . التدوين ، ج 3 ص 3 12 . ميزان الاعتدال ، ج 2 ص 8 13 . لسان الميزان ، ج 2 ص 417 .