از آفات مشاهدهء افعالى كه منسوب به غير فاعل حقيقى است پرهيز و دورى مىكنند ؛ و نقطههاى چهار گانهء اين حركت نيز اشاره است به قلمهاى چهار گانهء طبيعى و نونهاى عنصرى « 1 » ، قلمهاى چهار گانه كسانىاند كه
هامش
( 1 ) . شيخ عبد الرزاق كاشانى گويد : نون ، عبارت است از علم اجمالى در مقام احديت ، و قلم مرتبهء تفصيل است ؛ و لوح عبارت است از كتاب مبين و نفس كلى - پايان سخن كاشانى - مؤيد الدين جندى در شرح فصوص الحكم گويد : نونى كه محل اجتماع مداد مواد حرفى نفسى رحمانى مىباشد ، از آن جهت كه امّ الكتاب است داراى پنج مرتبه مىباشد :
مرتبهء نخستين تعيّن اول است و آن جمع تمام حقايق كيانى و ربّانى و حروف مؤثر وجوبى و متأثر امكانى كه امّ الكتاب است مىباشد ، شارح مفتاح الغيب گويد : اين به واسطهء اشتمالش بر نونهاى چهار گانهء باقى است ، از اين جهت صورتش عالم انسان كامل است - چنان كه حضرت شيخ قدس سره در تفسير فاتحه « اعجاز البيان » گويد : او ( انسان كامل ) كتاب جامع است و بين مقام اسماء و مسمى قرار دارد - .
دوم دوات خمير مايهء مادهء حروف الهى نورى و هيولاى صور فعلى وجودى و « عماى » ربوبى است كه پروردگار ما پيش از آنكه خلق را بيافريند در آن بود ؛ جندى گويد : آن امّ الكتاب است ؛ شارح كتاب مفتاح گويد : آن يك چهارم دايرهء هويت كبراست كه يك دوّم آن بر اطلاق خود باقى است و يك دوم ديگر شامل دو نون دو قوس وجوب و امكان مىباشد .
سوّم اصول حقايق كونى است كه عبارت از احديت جمع تمام موجودات است و رسول خدا صلى الله عليه و آله بدان اشاره كرده و فرموده : اولين چيزى كه خداوند آفريد « درّه » بود و آن ام الكتاب است كه مسطور در « رقّ » وجودى منشور است و آن « غماء » عبوديت مىباشد .
چهارم ام الكتاب مبين است و آن لوح محفوظ مىباشد كه نزد اهل نظر به نام نفس كلى ناميده مىشود و محل تعينش از اجسام فلك كرسى - كرسى كريم - است كه در آن تفاصيل تعينات مظاهر كاملان ، از كتابها و سورهها و آيات و كلمات است كه ما اين بخش چهارم را در تعليق بر لوح محفوظ - از قول جندى - نقل كرديم .
پنجم نون اقدار و مقدورات است و آن عبارت از امّ الكتابى است كه در روحانيت روح قمر و روحانيّت فلك آن قرار گرفته است ، و آن آسمان اسم « الخالق » است و محل اجتماع تابشهاى عالى و نورهاى مختلف و اتصالها و انفصالهاست .
شارح مفتاح گويد : از اين جا كتاب محو و اثبات بين جزئيات نقش مىپذيرد .
همو گويد : نسبت اثر اولين مراتب كه به نام مرتبهء جمع و وجود ناميده مىشود ، به آنچه كه تحت آن است ، جمعيتى از اصول حقايق الهى و كونى و كليات آنهاست ، مانند وجود عام و مانند امّ الكتاب ، يعنى اصل كتاب وجود كه به نام نون است ، و آن از جهت لغت به معنى دوات است ، چون محل اجتماع مدّات مواد نقشهاى عالم است ، نسبت « نر » است به « ماده » يعنى از حيث اين كه تأثير در تعينات و تعددات - خواه كلى باشد و يا جزئى - خاص مرتبه است .