بهشت نفسانى كه بهشت افعال است « 1 » و در غيب عالم مثال مطلق قرار دارد .
51 و دوم اشاره است به پاك كردن سالك پوينده آينهء دلش را ، و زدودن آن از پليدىهاى خوهاى زشت و زنگار صفات نكوهيده و ناپسند ، و فانى كردن صفاتش را در صفات حق تعالى ، و گردش دادن سرّش را در عرصهگاهها و فراخناهاى دو بهشت افعالى و صفاتى ، به سبب تزكيه و پاك كردن نفس و زدودن زنگار قلب - در غيب درجات ملكوتى - .
52 و سوم اشاره است به بيرون آمدن كامل محقق از پرده و حجابهاى ذات و مصا در صفات و دشوارى افعال خويش ، به سبب فناى افعال خود در افعال حق تعالى و صفاتش در صفات حق متعال و ذاتش در ذات حق سبحان ، و استنشاق بوهاى خوش قرب و نزديكى به حق ، و مژده يافتنش به برآمدن بر بهشتهاى سه گانهء افعالى و صفاتى و ذاتى - در غيب مراتب جبروت - .
53 پس بهشت افعال داراى يك درجه است و بهشت صفات دو برابر آن - يعنى داراى دو درجه است - و بهشت ذات دو برابر بهشت صفات - يعنى داراى چهار درجه است ؛ اينها درجات بهشتهاى هفتگانهء وعده داده شده ( به مؤمنان ) است ، و آن سوى اينها فردوس اعلاست كه عبارت از بهشت اضافى ( يعنى بهشت هشتم ) مىباشد .
هامش
( 1 ) . جنت افعال عبارت است از بهشت صورى از جنس خوردنىهاى لذيذ و نوشيدنىهاى گوارا و نكاحات نيكو ، كه پاداش اعمال نيك است و به نام « جنت اعمال » و « جنّت نفس » هم ناميده مىشود ؛ جنّت صفات عبارت است از بهشت معنوى كه از تجليات صفات و اسماء الهى حاصل مىگردد و همان « بهشت قلب » است ؛ جنّت ذات عبارت است از مشاهدهء جمال احدى كه همان « بهشت روح » است .
عالم جبروت عبارت است از عالم اسماء و صفات الهى ، و عالم امر و عالم ملكوت و عالم غيب عبارت است از عالم ارواح و روحانيات ، چون اينها بنا به امر و فرمان حق تعالى - بدون واسطهء مدت و ماده - پديد آمدهاند ؛ و عالم خلق و عالم ملك و عالم شهادت عبارت است از عالم اجسام و جسمانيات ، و آن عالمى است كه پس از عالم امر - به واسطهء ماده و مدت - پديد مىآيد . « نقل از ترجمه اصطلاحات الصوفيه شيخ عبد الرزاق كاشانى »