افراد مراتب موجودات ، تكوين و وجود مىيابند ؛ بنا بر اين آثار تجليات او ( يعنى كمالات ثابت او ) به حسب استعدادها كه به سبب تغيير و دگرگونى نشانهها و آياتش - در ارتباط با اعيان موجودات خارجى - تكثّر ، و نيز به واسطهء قابليات متعدد فزونى پيدا مىكند ، متعدد و بىشمار مىگردد ، در حالى كه حق تعالى در ذات قديم خودش بر پاكى و قدس و حقيقت اطلاق خودش باقى و دايم است ؛ عظمت و جلال الهى برتر از آن است كه با امكان آميزش يافته و از دگرگونى تعينات اعيان موجودات دگرگونى يابد .
[ در بيان كسرهء « باء » بسمله ]
17 اما كسره ( حركت زير ) در « ب » بسمله ، اشاره است به اينكه نقطه ، كليد رازهاى اعيان كلمات نوشتنى و صورتهاى حروف خطى است ، و از حقيقت آن اين كه درهاى تعيّنات نقطه را در شهودگاههاى حسّى ، و مراتب صورتهاى آن را در عالم نوشتن و رقم گشوده ساخته ، و بدان ( كسره ) درجات شكلهاى نقطه و آثار طبايع آن ، و خواص مشهود و معلومش « 1 » را ظاهر و آشكار مىسازد ؛ ( اين ) اشاره است به گشوده شدن دروازههاى عالم امكان ، به واسطهء تعيّن اول كه عبارت از كليد رازهاى پنهان و رابطهء تعلق قدرت به مقدورات و علم به معلومات مىباشد ، و از آن ( تعيّن اول ) دروازههاى مراتب جبروت و حقايق ملكوت و افراد مراتب حسى و صورتهاى وجودى و تجليات شئونى و تعيّنات شهودى گشوده و ظاهر مىگردد « 2 » .
هامش
( 1 ) . خواص معلوم يعنى : برزخ اعلا و عالم وحدت ، و مراتب جبروت يعنى : انوار قاهره - بنا بر اصطلاح اشراقيان - و حقايق ، يعنى : عقول ؛ و ملكوت ، يعنى : انوار اسفهبديه - بنا بر اصطلاح اشراقيان - كه نفوس ناطقهاند .
( 2 ) . حضرت شيخ صدر الدين قونوى در كتاب اعجاز البيان كه به نام تفسير فاتحه معروف است در قاعدهاى از قواعد كلى گويد : [ كتاب اعجاز البيان را مترجم و مصحح و محشى اين كتاب ترجمه و تعليق آورده كه توسط انتشارات « مولى » به چاپ رسيده است . ] « الف » وجود منبسط نور است ، و اين همان رق منشور است كه تعبير از آن به نشر شده و بر حقايق ممكنات سايه گسترده است ؛ بنا بر اين هر حقيقتى ، به تنهايى خود - از جهت ثبوت و امتيازش در علم حق تعالى - عبارت از حرف غيبى است ، و از آن جهت كه برخى از آن حقايق تابعاند و -