نخست - در عصر جاهلى :
در عصر جاهلى چنان بود كه رئيس قوم يك چهارم غنيمت را دريافت مىكرد و گفته مىشد : « رَبَعالقومَ » يعنى : يك چهارم اموالشان را گرفت ، و : « رَبَعالجَيشَ » يعنى : يك چهارم غنايم را از آنها ستاند ، و به يك چهارم رئيس ، « مِرباع » گفته مىشد ، و در حديث است كه رسول خدا ( ص ) به « عَديّ بن حاتِم » پيش از آنكه اسلام آورد ، فرمود : « تو « مرباع » مىخورى و آن در دين تو حلال نيست ! » « 1 » و شاعر گفته است :
« لَكَ المِرباعُ مِنها وَالصَّفايا * وَ حُكمُكَ وَالنَّشيطَه وَالفُضُولُ »
يعنى : يك چهارم آن و گزيدهها ويژه توست ، و هرچه حكم كنى و بين راهىها و زيادتىها ! » . « 2 » و در نهاية اللغه گويد : « انّ فلاناً قد ارتبع القوم » يعنى : « فلانى منتظر است كه امير آنها شود و يك چهارم بگيرد » و : « هو علي رباعهً قومه » يعنى : « او آقاى قوم خويش است » .
و در مادّه « خُمس » گويد : « و از آن جمله ، سخن عَدِى بن حاتم است كه گفت : « رَبَعْتُ فِيالجاهِليّه وَ خَمَسْتُ فيالاسلامِ » يعنى : در جاهليت و اسلام فرماندهى و رياست كردم ؛ چون امير قوم در جاهليت يك چهارم غنيمت
را مىگرفت و اسلام كه آمد ، آن را يك پنجم كرد و براى آن موارد مصرف تعيين نمود . « 3 »
هامش
( 1 ) . مراجعه كنيد : قاموساللغه ، لسانالعرب ، تاجالعروس ، نهايهاللغه و صحاح جوهرى ، مادّه « ربع » و نيز ، سيره ابنهشام ، ج 4 ص 249 .
( 2 ) . نهايهاللغه ، ج 2 ص 62 .
( 3 ) همان ، ج 1 ص 321 ، و مسند احمد ، ج 4 ص 257 . عدى بن حاتم در سال نهم هجرى اسلام آورد و در فتح عراق شركت كرد و نيز ، در جمل و صفين و نهروان از ياران امامعلى ( ع ) بود و چشم او در صِفين آسيب ديد . محدثان 66 حديث از او روايت كردهاند . در سال 68 هجرى در كوفه فوت كرد . شرح حالش در استيعاب و اسدالغابه و تقريبالتهذيب آمدهاست .