بعد از جنگ جمل هر وقت در بصره به « دار الوليد » يعنى به محل لباسشويى زنان بصره گذرم مىافتاد صداى چوبهاى رخت شويان ، مرا به ياد جنگ جمل مىانداخت كه در آن جنگ شمشيرها و نيزهها مانند چوبهاى رختشويان بر رختها ، محكم بر بدن ، فرود مىآمد « 1 » .
ما ، در صفحات گذشته گفتار مورخين را دربارهء اين جنگ نقل نموديم كه آن روز چگونه سرها از بدنها جدا مىگرديد . دستها قطع و شكمها دريده مىشد ، آمار آسيبديدگان و تعداد دستهايى كه در اين جنگ از بدنها قطع گرديد و چشمهائى كه كور شد بيش از آن است كه تصور شود .
آمار كشتهشدگان را طبرى شش هزار تن نقل نموده است ولى ابناعثم در تاريخ خود مىگويد تعداد كشتهشدگان از لشكر عايشه ، نه هزار نفر و از لشكر على ( ع ) هزار و هفتصد تن بودند .
ابنعبدربه در عقدالفريد مىگويد : در جنگ جمل از ياران و لشكريان عايشه تعداد بيست هزار ، و از لشكريان على پانصد نفر كشته شدند .
و در تاريخ يعقوبى چنين آمده است كه در جنگ جمل تعداد كشتهشدگان از دو لشكر ، بيش از سىهزار تن بوده است . « 2 »
آرى در جنگ جمل بيش از حد ، ضرر اقتصادى و ناراحتىهاى روانى و جسمى بر مسلمانان وارد گرديد : چه مادرانى كه داغ جوان ديدند ! چه زنانى كه بيوه گرديدند ! و چه اطفالى كه يتيم و بى سرپرست ماندند ! !
همه اين لطمهها ، خسارتها و خرابيها تنها در يك روز آرى در همان روز جنگ و شورش و در يك نقطه محدود و معين به جامعهء اسلامى تحميل گرديد ، ولى خسارتها و نتايج اين جنگ كه بعد از پايان كارزار بوقوع پيوست و عواقب شوم و ناگوارى كه
هامش
( 1 ) طبرى : 5 / 218 - عقدالفريد : 4 / 32
( 2 ) طبرى 5 / 225 عقدالفريد ط لجنه التأليف 4 / 224 - تاريخ اعثم و تاريخ يعقوبى در فصل جنگ جمل .