رو به فرار و هزيمت نهادند تا به پيش عايشه گريختند ، پس از شكست ميسره تمام افراد لشكر كه از قبيلهء « ضبه ، ازد ، عدى ، ناجيه ، باهله ، و غير آنان » تشكيل مىيافت توجه خود را يكباره به شتر معطوف داشته و براى حفظ و حمايت شتر دور آن را گرفتند و در اطراف آن متمركز شدند ، حملات لشكر على ( ع ) نيز طبعاً به اين نقطه متوجه گرديد در اينجا دائره جنگ تنگتر شد و يك جنگ شديد و خونبارى در آنجا به وقوع پيوست و به شكست نهائى لشكر عايشه منجر گرديد « 1 » « مدائنى و واقدى » دو مورخ معروف مىگويند : صفوف سپاه عايشه در اثر حملات شديد و كوينده ياران على ( ع ) در هم شكست ، سربازان از هر طرف به سوى عايشه متوجه گرديدند و اطراف شتر و كجاوه او را در ميان گرفتند مخصوصاً قبيله « ازد » و « ضبه » كه اكثر آنان را تشكيل مىدادند و از همه بيشتر جانفشانى مىكردند . سپاه على ( ع ) نيز حملات خود را به آن مركز متوجه ساختند در يك دايره كوچك كه محور آن شتر عايشه بود آنان را محاصره كردند ، سپاه على ( ع ) شتر عايشه را مورد حمله خويش قرار مىدادند ياران عايشه نيز به شدت از آن دفاع مىنمودند ، حملات لشكر على ( ع ) از يك سو ، دفاع شديد و خونين لشكر عايشه از سوى ديگر به هم در آميخته و به صورت يك جنگ آتشزا و مرگبارى در آمده بود ، سرها بود كه از بدنها جدا مىگرديد ، دستهاى بريده بود كه به هوا پرتاب مىشد ، شكمها بود كه پاره مىگرديد ولى با اين حال اين دو قبيله مانند مور و ملخ دور شتر را گرفته و آنچنان استقامت نشان مىدادند كه شدت جنگ و سنگينى كارزار كوچكترين ترسى در دل آنان بجاى نمىگذاشت و در عزم ثابت و راسخشان كوچكترين تزلزلى به وجود نمىآورد و مانند ديوار آهنين ، عايشه و شتر او را در ميان گرفته و با تمام قوا و نيرو از آن دفاع و حمايت مىنمودند تا بالاخره فرياد على ( ع ) بلند شد و خطاب به لشكر خود گفت « ويلكم اعقروا الجمل فانه شيطان »
واى بر شما پرچمشان را سرنگون سازيد ، شتر را پى كنيد اوست كه شيطانوار
هامش
( 1 ) شرح نهج البلاغه ابنابىالحديد 2 / 88 .