نخواهد بود .
با اطمينان كامل مىتوان گفت : كوشش براى همبستگى اسلامى و پايمردى در راه بازگردانيدن اسلام بجامعهء مسلمانان ، با بحث و تحقيق در تاريخ آن ، و بررسى دقيق احاديث پيغمبرش منافاتى نداشته ، بلكه اساس و پايهء آن بوده ، هر يك از آنها متمم ديگرى است . چه برگردانيدن اسلام بجامعهء مسلمانان بدون هماهنگ ساختن مسلمين و درك مفاهيم آيات قرآن و گفتار پيغمبر ( ص ) و تاريخ اسلام ناشدنى است .
همچنانكه ، تا ايمان به لزوم بازگردانيدن اسلام بجامعهء مسلمين در كار نباشد ، دوستى و برادرى صحيح بين مسلمانان برقرار نخواهد شد . زيرا ، اگر جز اين باشد ، اساس هماهنگى مسلمانان بر چيست ؟ و چه چيز آنها را يكدل و يك جهت خواهد ساخت همچنين ايجاد برادرى جز از راه واداشتن مسلمانان به درك آراء يكديگر و انتقاد صحيح ، براى دستيابى بحقيقت و پيروى از آن ميسر نيست . تا خطاب خداى بزرگ ، آنجا كه در كتاب آسمانى مىفرمايد : « بندگان مرا كه سخن مرا مىشنوند و حرف نيكو ترش را پيروى مىكنيد بشارت ده . . . » « 1 » بر آنها صدق نمايد . اين نداى ماست .
از خدا مىخواهيم ما و همهء برادران مسلمان ما را به پيروى از اين گفتار بزرگ توفيق عنايت فرمايد .
اشكالاتى را كه تا اينجا شمرديم ويژ . مسلمانان بوده است .
پرستش نياكان
در تاريخ اسلام ، همچون تاريخ سائر ملل و اديان جهان ، جز آنچه گفتيم ، سه مانع و مشكل بزرگ ديگر همواره وجود داشته كه سد راه بسيارى از جويندگان حقايق و نويسندگان تاريخ بوده ، آنها را از پيروى علم و حقيقت بازداشته است .
نخستين و مهمترين آنها ، عادت به احترام بيش از اندازه و تا حد پرستش پاكان و نياكان در گذشته است . بشر از نخستين روز تاريخ بر اين عادت كرده كه به گذشتگان
هامش
( 1 ) سوره زمر آيه 18 . . .الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ. . .