7 - و منها الجناس المركب و الجناس الملفّق .
فالأول ما اختلف ركناه افرادا و تركيبا فان كان من كلمة و بعض اخرى سمّى مرفوّا .
7 - و قسمتى از جناس ، جناس مركب و جناس ملفق است .
پس اول ( مركب ) جناسى است كه دو ركن آن از حيث مفرد و مركب بودن متفاوت باشد . آنگاه اگر آن مركب از يك كلمه و قسمتى از كلمهء ديگر تركيب يافته باشد « مرفوّ » ناميده مىشود . مانند سخن حريرى :
و لا تله عن تذكار ذنبك و ابكه * بدمع يضاهى المزن حال مصابه « 1 »
و مثّل لعينيك الحمام و وقعه * و روعة ملقاه و مطعم صابه
و از يادآورى گناهت غافل مشو و بر آن گريه كن با اشكى كه مانند ابر در حال ريزش است ، و براى دو چشمت مرگ و رخدادنش را ترسيم كن و هراس ملاقات و مزهء تلخش را .
در اين شعر « مصاب » در پايان بيت اول ، مصدر به معنى ريزش است ؛ و « صاب » به معنى عصارهء تلخ رختى ويژه است . در پايان بيت دوم ميم « مطعم » با « صابه » تركيب مىگردد ( م + صابه ) و جناس مرفوّ شكل مىگيرد .
و در فارسى مانند :
از چه گاه غم ندارى ميل جام * توسن غم را ز جامى كن لجام
و ان كان من كلمتين فان اتّفق الركنان خطا سمّى مقرونا .
و اگر مركب از دو كلمه تركيب يافته باشد و دو ركن جناس ( دو كلمهء متجانس ) در نگارش يك جور نوشته شود ، اين جناس مقرون نام مىگيرد . مانند سخن او :
هامش
( 1 ) - مقامات حريرى ، مقامهء 21 ، ص 170
حافظ گفته است :سرشك گوشهگيران را چو دريابند دُر يابند * رخ مهر از سحرخيزان نگردانند اگر دانندو سعدى سروده است :هر خم از زلف پريشان تو زندان دلى است * تا نگويى كه اسيران كمند تو كماند