ترتيب آن توافق دارند بدون اينكه از يك چيز مشتق شده باشند .
مقصود از « ركنيه » دو ركن جناس يعنى دو لفظ متجانس است .
ضمير « ترتيبها » به « حروف » و ضمير « يجمعهما » به « ركنيه » برمىگردد . مانند سخن پيامبر اكرم - صلّى اللّه عليه و آله -
أسلم سالمها اللّه و غفار غفر اللّه لها و عصيّة عصت اللّه و رسوله . « 1 »
« أسلم » خداوند سالمشان دارد . و « غفار » خداوند آنان را بيامرزد . و « عصيّة » خداوند و پيامبرش را نافرمانى كردند .
توضيح : « أسلم » بر وزن « اكرم » و « غفار » بر وزن « كتاب » و « عصيّة » به ضم اول و فتح دوم و سوم هركدام نام قبيلهاى است ، و به همين جهت ضمير « سالمها » و « لها » و « عصت » مؤنث آورده شده است . « 2 »
« اسلم » و « سالم » ، « غفار » و « غفر » ، « عصيّه » و « عصت » حروف مشترك دارند .
فان جمعهما اشتقاق
اگر دو لفظ متجانس ( دو ركن جناس ) از يك چيز مشتق شده باشند ، مانند :
« لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ »
« 3 »
آنچه را شما مىپرستيد من نمىپرستم ، و نه شما آنچه را من مىپرستم مىپرستيد . « 4 »
فقيل : يسمّى جناس الاشتقاق .
گفته شده : اين ، جناس اشتقاق ناميده مىشود . « 5 »
هامش
( 1 ) - صحيح بخارى ( استسقاء 3 ؛ صحيح مسلم ( مساجد ) 307 ، 308 ؛ سنن ترمذى ، ج 5 ، ص 388 ، حديث شمارهء 42 ، 40
( 2 ) - و نگاه كنيد به الاعلام زركلى ، ج 5 ، ص 28 ؛ لسان العرب ، ج 12 ، ص 299 ؛ و ج 5 ، ص 26
( 3 ) - كافرون ، 1 و 2 و 3
( 4 ) - جناس اشتقاق در فارسى مانند :شادى مجلسيان در قدم و مقدم تست * جاى غم باد مر آن دل كه نخواهد شادت( 5 ) - مانند سخن او :فيا دمع انجدنى * على ساكنى نجداى اشك مرا بر ساكنان نجد كمك كن [ تا بگريم ]
و مانند سخن او :و إذا ما رياح جودك هبت * صار قول العذول فيها هباءهنگامى كه بادهاى بخشش تو بوزد سخن سرزنشكننده در آنها غبار مىگردد .
و مانند سخن نابغه :فيالك من حزم و عزم طواهما * جديد الرّدى بين الصفا و الصفائح-