گرچه با مضروبله هماهنگ نباشد . « 1 »
هامش
( 1 ) - مثلها ( ضرب المثلها ) عبارتهاى كوتاهى است كه به ما رسيده ، نقل شده .
مردم به وسيلهء اين مثلها حالات جديدشان را به حالات قديم تشبيه مىكنند . و اين مثلها دو نوع است :
حقيقيه و فرضيه .
حقيقيه مثلهايى است كه « مورد » آن وجود داشته است . فرضيه مثلهايى است كه « مورد » آن در عالم وجود پديد نيامده است و از زبان حيوان يا غير حيوان اختراع شده است .
و براى هرمثلى موردى وجود دارد كه آن حالت پيشين است كه نخستينبار مثل در مورد آن گفته شده است .
و براى هرمثلى مضربى هست و آن حالت جديدى است كه براى حالت پيشين استعاره آورده شده است .
و همانگونه كه مثلها نثر مىباشد شعر هم هست . و به همان شكل كه وارد شده است بدون تغيير در لفظ آن مثال زده مىشود . و براى مثلهاى حقيقى انگيزهها و پديدههايى هست كه به جامعهء انسانى سود مىرساند .
و از آنهاست اينكه : مثلها آيينه بىزنگارى براى پندها و عبرتهاست .
و از آنهاست : اين مثلها معيار پيشرفت امّت و زبان اخلاق آنان است .
و از آنهاست : پيوند گذشته و حال .
و از آنهاست : اينكه مثلها مجموعهء گرانقدرى از پيشينيان براى آيندگان است . و اما مثلهاى فرضى براى خردمند پند و براى جاهل جاى تفريح است .
مشهورترين كتابهاى دربر دارندهء مثلها اينهاست : كتاب « مجمع الأمثال » نوشته ميدانى ، « جمهره الأمثال » نوشته أبى هلال عسكرى ، « عقد الفريد » نوشته ابن عبد ربّه . « كليله و دمنه » نوشته ابن مقفع و غير اينها .
گفته ، مثل نمىشود مگر زمانى كه جريان يابد و بين مردم گسترش پيدا كند .
و از آنچه شرحش در تشبيه تمثيل و استعارهء تمثيليه گذشت فرق بين هريك از اين دو در جدولى كه براى سنجش ميان آنها مىآيد ، معلوم مىگردد .
تشبيه تمثيل 1 - در تشبيه تمثيل مشبّه و ادات ذكر مىگردد .
2 - تشبيه تمثيل مىشود كه ميان دو مفرد باشد .
مانند : المنافق كالحرباء ، دو چهره مانند آفتابپرست است .
3 - تشبيه تمثيل بدون حذف ، صلاحيت براى استعاره ندارد .
4 - تشبيه تمثيل نياز به قرينهاى كه همراه آن بر حقيقتش دلالت كند ندارد .
5 - تشبيه تمثيل نوعى از حقيقت است .
استعارهء تمثيليه 1 - استعارهء تمثيليه تنها در تركيبها وجود دارد
2 - استعارهء تمثيليه نوعى از مجاز است ازاينرو ابلغ از تشبيه است .
3 - استعارهء تمثيليه نياز به قرينهاى دارد كه مانع از ارادهء معنى اصلى شود .
4 - در استعارهء تمثيليه مشبّه و ادات تشبيه حذف مىشود و از اركان تشبيه تنها مشبّهبه باقى مىماند .
5 - استعارهء تمثيليه شايستگى دارد بدون حذف ، مشبّهبه قرار گيرد . و تشبيه با آن غالبا غير تمثيلى است .
تمثيليه به دو قسم تحقيقيه و تخييليه تقسيم مىگردد . تحقيقيه آن است كه برگرفته از چند چيز تحققدار و موجود در خارج باشد مثل مثالهاى پيشين .
و تخييليه آن است كه برداشت شده از چند چيز تخيّلى و فرضى باشد كه نه در خارج تحقق دارند و نه در ذهن . و اولى تمثيليهء تحقيقيه ناميده مىشود ، و دومى تمثيليهء تخييليه . مانند :« إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها »( احزاب ، 72 ) ما امانت الهى و بار تكليف را بر آسمانها و زمين -