( 108 ) . علم الحلال و الحرام و به تعرف . . . .
علم حلال و حرام است و به وسيلهء اين علم شرايع اسلام دانسته شده ، و حدود و احكام اجرا مىگردد . علم مذكور عصمتى در دنيا و آرايشى در آخرت است ، و براى خداوند خود بهترين كردارها را فراهم آورده و بر او جامهء زيبايى را مىپوشاند ، و او را ثروتمند مىسازد و وى را بر مسند قضاوت مىنشاند .
( 109 ) . عيار كلّ صناعة و زمام كلّ عبارة . . . .
محك هر صناعتى و مهار عبارتى است و ترازويى مىباشد كه به وسيلهء آن فضل و برترى شناخته مىشود و افزونى و كاستى دانسته مىگردد ، و كورهاى است كه سرهوناسره را از هم متمايز مىسازد و به وسيلهء آن طلاى خالص از طلاى قلب ناخالص شناخته مىشود ، وسيلهاى است جهت كشف مسائل پوشيده و نادرست ، و به وسيلهء آن الوهيت خداوند و حجّت پيغمبران دانسته مىشود ، و به وسيلهء اين از شبهات گفتارها و فساد تأويلها احتراز مىشود .
( 110 ) . أداة الضمائر و آلة الخواطر . . . .
آلت ضماير و خواطر و زادهء عقل است ، و دليلهايى جهت شناخت اجناس و عناصر و اركان ، و همچنين شناخت علم اعراض و جواهر و علّتهاى كالبدها و صورتها و اسباب كون و فساد مىباشد . و به وسيلهء آن حركتهاى علوى اشخاص و طبايع جواهر دنيوى شناخته مىشود ، و در واقع علمى است كه براى گذشتگان ، آثار و براى باقىماندگان ، نشان و راهنمايى است .
( 111 ) . به يعلم عدد السّنين و الشهور و . . . .
به وسيلهء آن شمار سالها ، ماهها ، زمانها ، فصلها ، منزلهاى قمر ، برآمدنگاههاى ستارگان ، شناخت ماههاى نو ، مقدار سايهها ، راههاى راست شهرها و ممالك و ساعتهاى غروب آفتاب در زمانهاى مختلف شناخته مىشود ، و همچنين به وسيلهء اين دانش ، ساعتهاى شب و روز و زيادت و نقصان آن و نشانههاى بارانها دانسته مىگردد .
( 112 ) . سائس الأبدان و المنبّه على طبائع الإنسان . . . .
نگاهدارندهء بدنها و آگاهكننده بر سرشتهاى انسان است ، و به وسيلهء آن صحّت و تندرستى بدن و بهبودى از بيماريها و وقوف بر سودها و زيانها محرز مىگردد . دانشى است كه خواصّ و عوامّ نيازمند آناند و هيچ بزرگ و كوچكى از آن بىنياز نيست .
تحسين و تقبيح ثعالبى ( فارسى ) — صفحة 281
مساهمون: عبد الملك الثعالبي النيسابوري
ص٢٨١