توضيح : مقصود از « سيّد الرّسل » حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله است .
« به دو » : بيابان ، بياباننشين « 1 » . در اينجا ، بياباننشينان مرادند .
« حضر » : شهروند « 2 » .
« جوامع الكلم » : سخنان جامع و فراگير « 3 » .
« ربيعه » : نام پدر تيرهاى از هوازن است « 4 » .
« مضر » : به ضم ميم و فتح ضاد ، پدر قبيلهاى از عرب است « 5 » .
« مفحم » : به سكوتآورنده ، لال كننده « 6 » .
« تحدّى » : مانندطلبى ، همانند و همآوردخواهى « 7 » .
« مصاقع » : / بفتح و كسر قاف / جمع مصقع به كسر ميم و به معنى فصيح و بليغ است « 8 » .
« فصل الخطاب » : سخن روشنگر ، كلامى كه حق از باطل را جدا مىسازد « 9 » .
« اسلوب حكيم » : شيوهء حكيمانه و در اصطلاح بلاغت ، پاسخ دادن به مخاطب است به گونهاى كه انتظار ندارد « 10 » .
« ايجاز » : در اصطلاح اهل بلاغت ، كوتاهتر آوردن لفظ از معناست . يا به تعبير ديگر ، لفظ اندك و معنى بسيار آوردن .
« إطناب » : گستردهگويى و به درازا كشاندن سخن .
هامش
( 1 ) . منتخب اللغات ، ص 89 ، و لسان العرب ، ج 14 ، ص 67 .
( 2 ) . « حضر » / بفتحتين / به معنى حضور كه ضد سفر باشد يعنى خانهباشى و به شهر آمدن از صحرا و . . . غياث اللغات ، ص 350 .
( 3 ) . « جوامع الكلم » / بفتح كاف و كسر لام / چند احاديثاند كه هريك از آنها با وجود اختصار الفاظ و عبارت ، مطالب كثير را مشتمل است . غياث اللغات ، ص 316 .
و هو من قول النّبى صلّى اللّه عليه و آله : « اوتيت جوامع الكلم يعنى القرآن و ما جمع اللّه عزّ و جل بلطفه من المعانى الجمّة فى الالفاظ القليلة » . لسان العرب ، ج 8 ، ص 54 .
( 4 ) . « و ربيعة ابو حىّ من هوازن ، و هو ربيعة بن عامر بن صعصعة و هم بنو مجد » لسان العرب ، ج 8 ، ص 112 .
( 5 ) . غياث اللغات ، ص 834 .
( 6 ) . نهايهء ابن اثير ، ج 3 ، ص 417 .
( 7 ) . قرآن مجيد ، چندينبار ، از مشركان دعوت كرده كه اگر مىتوانند همانند قرآن يا سورهاى يا سورههايى از آن را بياورند . اين دعوت به همانندآورى « تحدّى » ناميده مىشود .
( 8 ) . غياث اللغات ، ص 377 . « مصقع - بالكسر ، بسيار فصيح و بليغ . مصاقع جمع » منتخب اللغات ، ص 507 .
( 9 ) . لسان العرب ، ج 11 ، ص 521 . مجمع البحرين ، ج 5 ، ص 440 . قاموس قرآن ، ج 2 ، ص 262 .
( 10 ) . كرانهها ، ج 1 ، ص 511 . المستطرف ، ج 1 ، ص 110 .