يا آن محذوف ، مسند است مانند :
« وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ . . . »
« 1 » و اگر از آنان بپرسى چه كسى آسمانها و زمين را آفريده است ؟ حتما مىگويند : خداوند . در اين آيهء كريمه ، « خلقهنّ » حذف گرديده كه مسند است .
9 - أو مسندا اليه كما فى قول حاتم :
أما وىّ ما يغنى الثّراء عن الفتى * إذا حشرجت يوما و ضاق بها الصدر
أى : إذا حشرجت النّفس يوما
يا آن محذوف ، مسند اليه است چونان اين شعر حاتم طائى ( خطاب به همسرش ) :
« أماوىّ . . . » اى ماوى ، ثروت ، جوان را بىنياز نمىكند روزى كه جان در گلو گير كند و سينه به تنگى بيفتد .
نام همسر حاتم طائى « مأويه » بوده كه وقتى منادى واقع شده ، مرخم گشته است و پايان آن ، حذف گرديده . عبارت ، در اصل « إذا حشرجت النّفس يوما » بوده ، آنگاه « النّفس » كه مسند اليه است ، حذف شده .
10 - أو متعلقا نحو :
« لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ »
أى عمّا يفعلون
يا آن محذوف ، متعلق و وابسته به فعل است مانند : اين آيهء كريمه ،
« لا يُسْئَلُ عَمَّا . . . »
« 2 » از كارهاى خداوند ، پرسش نمىشود ولى از آنان پرسش مىشود . در اينجا « عمّا يفعلون » كه متعلق به « يسألون » است ، حذف شده .
11 - أو جملة نحو :
« كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ »
أى فاختلفوا : فبعث .
يا آن محذوف ، جمله است مثل اين آيهء شريفه :
« كانَ النَّاسُ . . . »
« 3 » مردم ، يك امّت بودند آنگاه خداوند ، پيامبران را برانگيخت . در اينجا پيش از « فبعث » جمله « فاختلفوا » حذف شده است . يعنى : مردم ، اختلاف پيشه كردند آنگاه خداوند ، پيامبران را برانگيخت .
12 - أو جملا كقوله تعالى :
فَأَرْسِلُونِ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ
أى فأرسلونى إلى يوسف لأستعبره الرؤيا ، فأرسلوه فأتاه و قال له : يوسف .
يا آنچه حذف شده ، چند جمله است ، مانند اين سخن خداى و الا :
« فَأَرْسِلُونِ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ »
« 4 » : پس مرا بفرستيد . اى يوسف ، اى مرد بسيار راستگو .
هامش
( 1 ) . لقمان ، 25 .
( 2 ) . انبياء ، 23 .
( 3 ) . بقره ، 213 .
( 4 ) . يوسف ، 45 و 46 . اين قصه ، يكى از آن دو جوانى است كه عزيز ، او را به سوى يوسف فرستاد تا آنچه را كه