و كالتوقيت بزمن معيّن فى ظلّ ، بات ، أصبح ، أمسى و أضحى
و مانند وقتگذارى به زمان مشخص و ويژه در « ظل و بات و أصبح و أمسى و أضحى » كه هركدام از اينها بر اوقات ويژه ، دلالت مىكند . به اين مثالها بنگريد :
« ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا »
: « 1 » چهرهاش سياه مىگشت . « ظلّ » به معنى دوام و به معنى گشت است . راغب اصفهانى گفته است : « به معنى رخدادها و چيزهايى به كار مىرود كه در روز ، رخ مىدهد . » « 2 »
توضيح : « بات على مصلّيا » على پيوسته شب را با خواندن نماز سپرى كرد .
« اصبح على غنيّا » على ثروتمند ، وارد صبحگاه شد . ( به معنى گرديد ، نيز هست )
« امسى على عابدا » على نيايش كننده روز را سپرى كرد و به شب رساند .
« أضحى علىّ قائما » علىّ ايستاده به وقت چاشتگاه رسيد .
و كالتوقيت بحالة معيّنة فى « مادام » و مانند مقيدكردن وقت ، به حالت معين در « مادام » مىگوييم : اجلس مادام زيد باكياتا هنگامى كه زيد مىگريد ، بنشين .
و كالمقاربة فى « كاد » ، « كرب » و « أوشك » و مانند نزديك نمودن در « كاد » ، « كرب » و « أوشك » گفتنى است كه : اين سه فعل ، از افعال مقاربه است و افعال مقاربه ، بر نزديكى خبر به فاعل ، دلالت مىكند . مثلا مىگوييم :
توضيح : « كاد على يقوم » نزديك بود على بايستد .
« كرب حسن ان يكتب » حسن شروع كرد كه بنويسد .
« أوشك حسين ان يخرج » حسين آغاز به بيرون رفتن كرد . « ا »
و كالتأكيد فى « إنّ » و « أنّ » و كالتّشبيه فى « كأنّ »
و مانند تشبيه در « كأنّ » . مىگوييم : إنّ حسنا امام : محققا حسن امام است . بلغنى أنّ حسينا مظلوم خبر يافتم كه محققا حسين ، مظلوم است . كأنّ عليا أسد گويا على شير است .
و كالإستدراك فى « لكنّ » و كالرّجاء فى « لعلّ » و مانند استدراك در « لكنّ » و ابراز اميدوارى در « لعلّ » . مىگوييم : ما جائنى حميد لكنّ حامدا جاء .
و كالتّمّنى فى « ليت » و كاليقين فى « وجد » ، « ألفى » ، « درى » ، و « علم » .
و مانند ابراز آرزومندى در « ليت » و يقين در « وجد » ، « الفى » ، « درى » ، « علم » .
هامش
( 1 ) . نحل / 58 .
( 2 ) . مفردات راغب ، ص 315 .
( ا ) . و از افعال مقاربه است : عسى ، طفق ، جعل و أخذ .