خلق الانسان من عجل ، حذف المسند اليه و هو اللّه تعالى للعلم به .
معطى الوسامات و الرتب ، حذف المسند اليه للتنبيه على تعيين المحذوف ادّعا كالسّلطان مثلا .
در اين آيهء كريمه ،
« خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ »
« 1 » مسند اليه يعنى : « اللّه » چون آشكار بوده است ، حذف گرديده .
در اين مثال : « معطى الوسامات و الرّتب » يعنى : عطا كنندهء نشانهها و درجهها . گوينده ، به ادّعاى اينكه مسند اليه ، پيش همه مشخص است ، آن را حذف كرده . مسند اليهء محذوف ، مثلا « سلطان » بوده است .
أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى ،
حذف مفعول آوى للمحافظة على الفاصلة
در اين آيه شريفه :
« أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى »
« 2 » آيا تو را يتيم نيافت و آنگاه پناه داد ، مفعول « آوى » حذف شده است تا پايان آيات همگون باشد يعنى : فاصلهء ( سجع ) آيهها حفظ گردد . اگر مفعول ذكر مىگرديد و گفته مىشد : « فآواك » در اين هنگام پايان آيهها يكنواخت نبود .
صاحبك يدعو إلى وليمة العرس - حذف مفعول يدعو للتعميم باختصار .
دوستت ، تو را به ميهمانى دامادى دعوت مىكند . و حذف مفعول يدعو للتعميم باختصار مفعول « يدعو » حذف شده تا هم افاده عموم كند و هم سخن مختصر گردد .
لا يعطى و لا يمنع إلّا اللّه تعالى ، حذف المفعولان لعدم تعلق الغرض بهما .
« أهين الأمير » حذف الفاعل للخوف عليه
لسان الفتى نصف و نصف فؤاده قدّم نصف الثانى للمحافظة على الوزن .
در « لا يعطى و لا يمنع إلّا اللّه تعالى » مفعول « يعطى » و « يمنع » حذف شده است چون هدفى به آن دو تعلق نگرفته است .
به شاه ، جسارت شد . در اين جمله ، فاعل ، براى ترس ، حذف شده است .
نيمى از جوان ، زبان او و نيمى دل اوست . واژه دوم « نصف » براى پاسدارى از وزن شعرى ، مقدم شده است .
ما كلّ ما يتمنى المرء يدركه : قدّمت أداة النّفى على أداة العموم لافادة سلب العموم
هامش
( 1 ) . انبياء / 37 .
( 2 ) . ضحى / 6 .