چه كسى هرم بزرگتر را استوار كرد . و مثل : « من شيّد القناطر الخيريّه ؟ » چه كسى پلهاى خيريّه را ساخت ؟ در پاسخ همهء اين پرسشها بايد از شخص عاقلى اسم برد .
متى و أيّان
متى موضوعة للاستفهام و يطلب بها تعيين الزّمان ، سواء أكان ماضيا أو مستقبلا نحو : متى تولّى الخلافة عمر ؟ و متى نحظى بالحريّة و أيّان موضوعة للاستفهام و يطلب بها تعيين الزّمان المستقبل خاصّه و تكون فى موضع التهويل و التّفخيم دون غيره كقوله تعالى :
يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ .
« متى » براى استفهام ، وضع شده است و با آن ، مشخص شدن زمان ، خواسته مىشود . چه آن زمان ، ماضى باشد و چه مستقبل . مانند : « متى توّلى الخلافة عمر » چه زمانى عمر ، خلافت را به عهده گرفت ؟ و مثل : « متى نحظى بالحريّة ؟ » كى ما از آزادى بهرهمند مىشويم ؟ ( مثال نخست ، براى پرسش از زمان ماضى است و مثال دوم براى پرسش از زمان مستقبل ) و « أيّان » براى استفهام وضع شده است و با آن تنها تعيين زمان مستقبل ، خواسته مىشود و فقط در جاهايى كاربرد دارد كه آن چيز مورد پرسش ، هراسانگيز و بزرگ باشد .
مانند سخن خداى متعال :
« يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ ؟ »
« 1 » مىپرسد : كى روز رستاخيز مىشود « 2 » ؟
كيف ، أين ، أنّى ، كم و أىّ
« كيف » موضوعة للاستفهام و يطلب بها تعيين الحال كقوله تعالى :
فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ
و كقوله :
و كيف أخاف الفقر أو أحرم الغنى * و رأى أمير المؤمنين جميل
« كيف » براى استفهام و پرسش وضع شده است و به وسيلهء آن ، مشخصكردن حالت ، سؤال مىشود ، مانند سخن خداوند متعال :
« فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ »
« 3 » چگونه
هامش
( 1 ) . قيامت ، 6 .
( 2 ) . در اين آيه ،« أَيَّانَ » *همراه روز قيامت ، براى هراس افكندن و عظمت بخشيدن به موقعيّت قيامت ، به كار رفته است و جواب آن ،« يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ »است .
( 3 ) . نساء / 41 .