تستفاد من سياق الكلام و قرائن الاحوال .
و گاهى صيغههاى امر ، از معناى اصليش كه واجب و لازمكردن است به معنىهاى ديگرى مىگرايد . آن معانى از ساختار و روند سخن و از قرينههاى حاليّه به دست مىآيد .
1 - كالدّعاء فى قوله تعالى :
« رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ » *
2 - و الالتماس كقولك لمن يساويك : أعطنى القلم ايّها الاخ .
3 - و الإرشاد كقوله تعالى :
« إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ » .
4 - و التّهديد كقوله تعالى :
« اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » .
5 - و التّعجيز ؛ كقوله تعالى :
فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ .
6 - و الاباحة ؛ كقوله تعالى :
كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ .
و نحو : اجلس كما تشاء .
1 - مثل نيايش در سخن خداى برين :
« رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ »
« 1 » پروردگارا سپاس گزاردن نعمتت را به من الهام فرما . در اين آيهء شريفه ، « اوزعنى » فعل امر است و براى نيايش به كار برده شده است .
2 - و مانند : « التماس » ( درخواست ، خواهش ) چون سخن تو به كسى كه با تو همسان است : « اعطنى القلم ايّها الاخ » اى برادر ، قلم را به من بده . در اين مثال ، « اعطنى » فعل امر است و براى « التماس » يعنى تقاضا و خواهش از همانند و نظير به كار رفته است .
3 - و مثل « ارشاد » و راهنمايى در اين سخن خداى و الا :
« إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ »
« 2 » هرگاه « دينى » را تا زمان مشخصى به عهده گرفتيد ، آن را بنويسيد و نويسندهاى در بين شما عادلانه بنگارد .
4 - و ترساندن ؛ مثل سخن خداى برين :
« اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ ، إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ »
« 3 » هرچه مىخواهيد ، بكنيد . او به آنچه شما مىكنيد بيناست . در اين آيه ، « اعملوا » براى تهديد به كار رفته است .
هامش
( 1 ) . نمل / 19 .
( 2 ) . بقره / 282 .
( 3 ) . فصلّت / 40 .