نقل شده و بدان كه گفتن ان شاء الله پس از سخنى چند راه دارد .
1 - آنكه پس از صيغه طلاق و عتق و ديگر معاملات باشد و هر خبرى كه معنى آنها را دهد كه دليل بر توقف آن معامله باشد و مسئول نشدن بمفاد آن و رفع اثر آن و از اين رو حكمى ندارد و مىشود پس از خبر از ماضى باشد و بگويد : به خانه وارد شدم ان شاء الله و با پيوست ان شاء الله خبر قطعى نباشد و حكمى بر آن بار نيست ، و بدين وجه نبايد در خبر دادن از گناهان درآيد زيرا مفادش توجه به خدا تعالى است و در گناهان درست نيست و اين يكى از تفسيرهاى آيه است .
2 - براى طلب لطف از خدا و آسانى امر باشد و بدين معنى مخصوص به كار خير باشد چنانچه كسى گويد : فردا وام خود را بپردازم ان شاء الله و نماز بخوانم ان شاء الله كه معنايش اينست من اين كار را بكنم اگر خدا لطف كند و آسان نمايد و اگر بر آن قسم ياد كند انجام آن واجب نشود و اگر آن را نكرد خلف قسم و دروغ نباشد زيرا اگر نكرد ميدانم كه لطف به او نشده در اين باره و از اين رو انجام نداده .
و كسى نگويد كه در هر طاعت لطفى باشد زيرا در برخى از آنها بطور اجمال لطف و توفيق نباشد و عمل نكردن در اين صورت مىفهماند كه در آن مورد لطف نبوده ، و نتوان آيه را بدين وجه تفسير كرد زيرا مخصوص بطاعات و امور خير نيست و شامل هر كارى جز قبائح مىشود چون مسلمانان اتفاق دارند بر اينكه گفتن ان شاء الله خوب است در هر كارى كه زشت نباشد .
3 - و گاهى مقصود از ان شاء الله در كلامى آسان كردن و قدرت دادن خدا و رفع مانع و باقى ماندن حال سلامتى است كه گوينده دارد و اينست مقصود از آن در كارهاى مباح و مىشود تفسير آيه باشد ولى اعتراض ابو على كه ذكر شد به آن وارد است .
4 - ان شاء الله در كلامى آيد و هيچ كدام از معانى گذشته مقصود نباشد و غرض صرف توجه به خدا تعالى باشد بىتوجه باينكه كلام راست باشد يا دروغ و ان شاء الله قيد كلام نباشد و گفته باشد من اين كار را ميكنم و بخدايتعالى توجه دارم و از او حاجت خواهم و اين وجه هم در تفسير آيه مورد بحث رواست .
و هر كه در آنچه گفتيم انديشد جواب اعتراض پيوسته مخالفان را بداند كه گويند اگر تنها طاعات را خواهد و گناهان را نخواهد لازم آيد كه اگر بدهكار به بستانكارش گويد به خدا كه فردا وام تو را خواهم پرداخت ان شاء الله دروغگو و قسم شكن گردد اگر نپردازد زيرا كه خدا اين كار طاعت را از او خواسته بعقيده شما و اگر چه انجام نداده و كفاره بر او لازم گردد و اين گفتن ان شاء الله اثرى برايش ندارد و از خلف قسمش بيرون نيارد بمانند اينكه گويد به
بحار الأنوار ( ج 73 ) ( آداب و سنن ) ( فارسى ) — صفحة 197
مساهمون: العلامة المجلسي
ص١٩٧