داراى دو نظريه هستند ؛ يك دستهء آنان مانند « معتزليهاى بغدادى » و بسيارى از « مرجئه » ، نصب « امام » را ، هم از نظر عقل و هم از نظر شرع واجب مىدانند .
( 1 ) دستهء ديگر مانند « زيديها » و « معتزليهاى بصرى » و عدهاى از « جبريها » نصب وى را تنها از نظر شرع واجب مىدانند و هر دوى اين دسته گرچه از يك جهت با « اماميه » مخالفند و آن جهت اين است كه اماميه در تعيين شخص امام ، علاوه بر امور ديگر ، تصريح پيامبر را به اسم و رسم و خصوصيات شخصى او لازم مىدانند ، ولى اين گروهها مىگويند در صورتى كه پيامبر تصريح به اسم و رسم امام نكند ، يكى از دو امر در تعيين او كافى است و آن دو امر اين است كه يا مردم انتخابش كنند و يا شخصا قيام مسلحانه نمايد و ابدا احتياجى به تصريح پيامبر ندارد ، لكن همهء اين گروههاى ياد شده مىگويند :
اختيار كردن امام توسط مردم ، تنها براى حفظ مصالح بندگان و تحصيل فايدهء امت اسلامى انجام مىپذيرد .
« معتزلين بغدادى » مىگويند : نصب امام بهترين كارى است كه مصالح دين و دنياى مردم را حفظ مىكند . و همهء اين گروهها ، صريحا اعتراف مىكنند كه اگر ستمگران و متجاوزين از اختيار كردن مردم مانع شوند ، در اين صورت ، اصلح اين خواهد بود كه اختياركنندگان ، از تعيين امام دست كشيده و بدون امام به وظايف انسانى و دينى خود
الفصول العشرة في الغيبة ( ده انتقاد و پاسخ پيرامون غيبت امام مهدى عج ) ( فارسي ) — صفحة 95
مساهمون: الشيخ المفيد
ص٩٥