( 1 )
افكار علمى مؤلف
( 2 ) مىتوان گفت كه هيچ رشتهاى از علوم معمول در بين پيروان اديان آسمانى وجود ندارد كه مؤلف بزرگوار در آن تبحر و ورزيدگى كامل نداشته و يا در آن كتابى ننوشته باشد . اين مطلب از مراجعه به كتابهاى وى ، كاملا معلوم و آشكار است و از لابلاى همين كتاب بسيار مختصر نيز خوانندهء باهوش در خواهد يافت كه وى علاوه بر آگاهى كامل از علوم رسمى اسلامى ، چقدر به تاريخ عمومى و بشرى احاطه دارد .
و حال آنكه مىتوان ادعا كرد كه آرا و نظريات فقيه تاريخدان ، با فقيهى كه از تاريخ عمومى هيچ گونه اطلاعى نداشته باشد ، تفاوت فاحشى دارد ، همان گونه كه آرا و عقايد دينى و مذهبى شخص تاريخدان ، با شخص ناآگاه از جريانات تاريخى ، به كلى از يك ديگر متمايز است و لذا اگر نظريات علمى و اعتقادى مؤلف والامقام را ، از لابلاى كتابهاى فقهى و اعتقاديش ، با دقت ملاحظه و بررسى كنند و سپس با آراى علمى و اعتقادى ساير علماى اسلامى كه از تاريخ اطلاعى ندارند مقايسه نمايند ، معلوم خواهد شد كه چه اندازه نظريات علمى و دينى اين دانشمند رشيد ، محققانه بوده و از فكر روشن و انديشهء آزاد ، سرچشمه گرفته است . كافى است كه فرد آگاه و آزاد به كتاب « اوائل المقالات » و « الجمل في حرب البصرة » و بعضى از رسايل دهگانهاش و نيز به همين كتاب پر ارزش مراجعه كند تا حقيقت اين امر را دريابد .