سوگند هرگز در موقعيتى ناخوشايندتر از اينجا قرار نگرفته بودم . اگر خداوند مرا بر قريش پيروز گرداند ، حتماً هفتاد تن از ايشان را مثله كنم « 1 » . » در اين هنگام جبرائيل عليه السّلام نازل شد و اين آيه را خواند : « اگر خواستيد كيفر دهيد . . . » و پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود : « پس صبر پيشه خواهم كرد » .
در برخى از نصوص آمده كه وقتى مسلمانان مثله شدن شهدا را ديدند ، اين سخن را گفتند و آيه بالا نازل شد . « 2 »
سپس خداوند اين آيه را نازل كرد : « وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ / صبر كن و صبر تو فقط براى خدا و به توفيق خدا باشد « 3 » » پس پيامبرش را امر به صبر كرد .
قرطبى در تفسير خود گويد :
عموم مفسران بر اين عقيدهاند كه اين آيه در مدينه و در مورد مثله كردن حمزه در جنگ احد نازل شده و ماوقع آن در كتب سيره آمده است و در صحيح بخارى و روح المعانى آمده كه مفسران همه بدان معتقد شدهاند . « 4 »
اين روايات در صورت صحت و ثبوت ، بر مجاز بودن مثله كردن به عنوان قصاص ( مثله كردن در مقابل مثله كردن ) بدون افراط دلالت دارند ، ولى خداوند پس از اين فرموده : « فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ » .
مىفرمايد : « وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ » پس پيامبرش را امر به صبر كرد و امر به حسب ظاهر بر وجوب دلالت دارد . ولى به نظر مىرسد كه آيه از زياده روى در مثله به عنوان مقدمه براى أمر به صبر و مُثله نكردن نهى مىكند و بدان
هامش
( 1 ) . « واللَّه ما وقفت موقفا اغيظ علىَّ من هذا المكان لان امكنى اللَّه من قريش لامثّلن بسبعين رجلا منهم . . . بلاصبر » همان گونه كه در طبرى و مجمع البيان و التبيان آمده است .
( 2 ) . ر . ك : التفسير الكبير ، ج 20 ، ص 141 ؛ روح المعانى ، ج 14 ، ص 257 ؛ التبيان ، ج 6 ، ص 44 ؛ الميزان ، ج 12 ، ص 377 ؛ روح البيان ، ج 5 ، ص 99 - 100 ؛ جوامع الجامع ، ص 251 ؛ جامع البيان ، ج 14 ، ص 131 ؛ مجمع البيان .
( 3 ) . نحل / 127 .
( 4 ) . الجامع لأحكام القرآن ، ذيل آيه 126 سوره نحل .