قول پيامبر است كه فرمود : « امت من بر خطا اجماع نمىكنند » .
و دليل بر وجوب شناخت خدا كه پشتوانهء اجماع است ، بر دو گونه است : عقلى و سمعى [ نقلى ] . و اما دليل عقلى نيز بر دو قسم است : اول : اين معرفت ، دافع ترس ناشى از اختلاف در درون انسان است . و دفع ترس ، واجب است چراكه ترس ، يك نوع رنج نفسانى و روحى است كه مىتوان آن را دفع كرد . پس عقل حكم مىكند كه دفع رنج درونى واجب است و لذا دفع ترس [ از راه كسب معرفت ] واجب است .
دوم : بدون ترديد شكر منعم واجب است و اين شكر ، جز با شناخت ، حاصل نمىشود . و اما دليل اينكه شكر منعم واجب است اين است كه كسى كه شكر را ترك كند ، در نزد عقلا ، استحقاق مذمت دارد . و اما دليل اينكه شكر منعم جز با شناخت او كامل نمىشود اين است كه شكر ، در صورتى واقعا شكر است كه با حال مشكور له ، تناسب داشته باشد . پس شكر مسبوق به معرفت اوست و در غير اين صورت ، شكر نخواهد بود . و مىدانيم كه خداى متعال ، منعم است ، پس شكرش واجب است و بنابراين شناختش ضرورى است .
و از آنجا كه بر اساس حكمت الهى [ چنان كه مىآيد ] تكليف ، واجب و ضرورى است ، شناخت رسانندهء تكليف ، يعنى پيامبر و حافظ تكليف يعنى امام نيز لازم است .
و نيز شناخت معاد واجب است . چراكه تكليف ، مستلزم وجوب و ضرورت جزاء است .
و اما دليل سمعى [ نقلى ] ، بر دو گونه است :
اول : قول خداى متعال كه مىفرمايد : « بدان كه معبودى جز اللّه نيست » « 1 » و مىدانيم كه امر [ بدان ] دالّ بر وجوب است .
دوم : وقتى قول خداى متعال ، نازل شد كه فرمود : « در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و رفت شب و روز نشانههايى براى عاقلان وجود دارد » « 2 » پيامبر فرمود : « واى بر
هامش
( 1 ) . محمد صلّى اللّه عليه و إله و سلم .
( 2 ) . آل عمران ، 190 .