و دينى ( مسلمان ، مسيحى و يهودى ) در كنار هم همزيستى داشتند ، قدرت خزران را متلاشى ساخت . ضربهء نهايى را امير كيف سوياتوسلاو « 1 » با ويران كردن پايتخت خزران ، وارد آورد ( نگاه كنيد به ادامهء مطلب ) .
مركز اوليهء خزران ، سمندر 123 در گوشهء شمال شرقى قفقاز 124 قرار داشت و زير فشار اعراب ( مقارن 104 / 723 ) بود كه پايتخت را به مصب ولگا 125 منتقل ساختند . سرزمينهاى پيشين خزر در نزديكى درياى خزر و در منطقهء داغستان ، بهطور كامل به دست اعراب نيافتاد و نفوذ فراوان خزران بايد همچنان در آنجا باقىمانده باشد .
قبل از زوال خزران ، دربارهء حملهء ويرانگر اميران مسلمان شروان و باب بر شندان اخبارى آمده است ، امّا اين حمله را كوهنشينان شجاع با كمك سرير و خزران دفع كردند . اين واقعه در 296 / 909 يا در 299 / 912 اتّفاق افتاد .
در زمانى بين سالهاى 303 / 916 و 318 / 930 رئيسى به نام سليفان خيداقى با سپاهى خزرى به يارى امير باب آمد . به گفتهء مسعودى ، ج 2 ، ص 39 ، عنوان سليفان خاص امير خيداق بود . تاريخ نگارش مروج الذهب 322 / 943 است ، و ممكن است كه سليفان موردنظر نيز ، حاكم آن منطقه بوده و با خزران رابطهء نزديك داشته است ( نگاه كنيد به صفحات قبل در همين كتاب ) . در اين حالت توسّل اميرى مسلمان به كسانى كه خود مسئول حفظ پايگاه مقدم در برابر آنان بود ، عجيب به نظر مىرسد .
گزارش ارزشمندى دربارهء دورهء بعد از سقوط پادشاهى خزر ذيل حوادث 456 / 1064 ، يعنى دورهاى كه مىتوان نويسندهء تاريخ الباب را
هامش
( 1 ) .Svyatoslav