به دوران باستانى آسيا ، اعمال برجستهء قهرمانان كهن و پهلوانيهاى ماجراجويان ، ساعتهاى كسلكنندهء شامگاهى را سپرى مىكردند . » همين خاطرات جوانى ، كاظم بيك را وادار به پذيرش مسئوليتى كرد كه كه به نحوى استثنايى آمادگى و توان پذيرفتنش را داشت . 15 حتّى امروز هم ترجمهاش از متنى كه در دست داشته كاملا رضايتبخش است ، امّا اصل متن ترديدهاى بسيار برمىانگيزد .
نسخههاى موجود فعلى يا به تركى آذربايجانى است يا به فارسى . اين نسخهها در سبك و نحوهء نگارش تفاوت آشكار دارند و كاظم بيك اين تفاوتها را به دو دستهء كلى تقسيم كرده است . امّا پيدا شدن نسخهاى جديد سبب شد كه در فرضيات خود تجديدنظر كند . 16 به نظر مىرسد كه هريك از مترجمان يا كاتبان با وارد ساختن برخى روايات محلّى و اخبارى زمانا نادرست بر متن ، آن را بسط و تفصيل و تغيير دادهاند ، و اسامى خاص را به طرز بدى دگرگون كردهاند . 17
نيازى نيست كه به شرح يكايك و جزء به جزء اختلافها بپردازيم .
بيشتر نسخهها به نخستين روزهاى فتوحات مسلمين پرداختهاند ، كه اينك از طريق بلاذرى ، يعقوبى ، طبرى و ابن اعثم كوفى اخبار صحيح آن را در دست داريم . كاظم بيك به پارهاى مطابقتهاى متن خود با متن « فارسى طبرى » و « فارسى ابن اعثم » پى برده بود . دربارهء متن « فارسى طبرى » بايد متذكر شويم كه بلعمى در ترجمهء تاريخ طبرى به جاى تلخيص ، به جرح و تعديل متن پرداخته و آن را با داستانهاى افسانهآميز انباشته است . 18 اصل عربى ابن اعثم ، كه اخيرا در تركيه به دست آمده است ، با ترجمهء فارسى آن تفاوت بسيار دارد و به عكس بلعمى ، بسيارى از فقرات اضافى را در ترجمه حذف كرده است . 19
تاريخ شروان و دربند ( فارسى ) — صفحة 11
مساهمون: ولاديمير مينورسكى
ص١١