بيشتر پراكنده و نامنظم است ( نگاه كنيد به فهرست آن زير « الباب » ) .
4 . ابن رسته ، الاعلاق النفيسه ( شرح آن از قرن چهارم / دهم به بعد ؟ ) شامل مطالب مهمى دربارهء خزران ، السرير ، و الانها ، تصحيح دخويه ، ص 139 و 147 - 148 ( نگاه كنيد به پيوست 4 ) .
5 . مسعودى ، مروج الذهب ( پايان ، حدود 332 / 934 ) حاوى توضيح مفصّل و ارزنده دربارهء شروان و دربند و تمامى قفقاز شمالى و جنوبى .
اطلاعات مسعودى كاملا اصيل و براساس تحقيق و تفحص شخصى اوست ، گرچه معلوم نيست تا كجاى سرزمينهاى مورد گفتگو پيش رفته است . ترجمهء تمام قسمتهاى مربوط به كار ما كه در فصل هفتم او موجود است در پيوست 3 آمده است .
6 . گزارش اصطخرى ( تا 340 / 951 ) دربارهء ارّان ، شروان و باب ( از جمله حواشيى كه بعدا اضافه شده ) ، تصحيح دخويه ، ص 180 - 194 ، در جزئيات مطمئن ، غنى و تازه است .
7 . ابن حوقل ، گرچه گفتههاى اصطخرى را بازگو مىكند ، امّا آنها را با نكات و مطالب مهم كامل مىسازد ، مثلا دربارهء خراجگزاران قفقازى مرزبان بن محمد در 344 / 955 ( تصحيح دخويه ، ص 250 - 255 ؛ تصحيح كرامرز ، ص 348 - 354 ) ، 11 يا نتايج لشكركشى روس عليه خزران ، آنگونه كه طى اقامتش در گرگان در 358 / 969 براى او نقل كردهاند ( تصحيح دخويه ، ص 278 - 287 ، تصحيح كرامرز ، ص 389 - 398 ) .
8 . روايت ياقوت دربارهء باب ( ج 1 ، ص 422 - 437 ) با جزئيات قابل توجهى كه از منبعى ناشناخته اخذ كرده است [ 622 / 1225 ] ، كاملكنندهء گزارش اصطخرى است .
تاريخ شروان و دربند ( فارسى ) — صفحة 9
مساهمون: ولاديمير مينورسكى
ص٩