ايام دوران پيامبر صلى الله عليه و آله گفته مىشد و ادعا شده كه اين ، نسخ شده است . كسى كه ادعاى نسخ دارد بايد دليل بياورد و دليلى ندارد . « 1 »
ابن عربى گفته است : كسى كه « حَىَّ عَلى خَيْرِالْعَمَلِ » را در اذان افزوده است ، در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين بود . روايت شده كه در جنگ خندق مردم مشغول حفر خندق بودند ، وقت نماز رسيد كه بهترين چيز است ، منادى اهل خندق را ندا داد : حىّ على خير العمل ، پس كسى كه آن را جزء اذان قرار داده ، خطا نكرده بلكه اگر اين خبر صحيح باشد اقتدا به آنان كرده يا سنت حسنهاى را پايهگذارى كرده است . « 2 »
در « الروض النضير » از كتاب « السنام » چنين نقل شده است : صحيح آن است كه اذان با حىّ على خير العمل تشريع شده ، چون در روز خندق با اين جمله مردم به نماز فرا خوانده شدند ، چون دعوت به نماز است و رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز فرموده است بهترين اعمال شما نماز است ، همچنين نقل شده كه مؤذنان رسول خدا صلى الله عليه و آله و صحابهء ديگر نيز تا زنده بودند با همين جمله اذان مىگفتند . « 3 »
روايات ديگرى هم هست كه مىرساند « حَىَّ عَلى خَيْرِالْعَمَلِ » در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله جزء اذان بوده است . مجموع اين روايات در كتاب « الأذان بين الأصالة والتحريف » تأليف سيد على شهرستانى گرد آمده است . وقتى بر مجموع اينها اتفاق ائمهء اهل بيت و فقهاى شيعه را در طول قرون بيفزاييم كه پيوسته اين بخش را جزء اذان مىدانستند ، مسأله روشن و بىترديد خواهد گشت .
چون خلافت به عمر بن خطاب رسيد دستور داد اين جمله را از اذان حذف كنند ، محققان اهل سنت هم اين را قبول دارند ، سعد تفتازانى در حاشيه بر شرح عضدى گفته است : عمر بن خطاب خطبه خواند و گفت : اى مردم ! سه چيز در روزگار پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بود كه من از آنها نهى مىكنم و بر آنها كيفر مىدهم : يكى متعهء زنان ، ديگرى متعهء حج و
هامش
( 1 ) . الانتصار : ص 137 ، باب وجوب قول : « حىّ على خير العمل » در نماز .
( 2 ) . فتوحات مكيه : ج 1 ، ص 400
( 3 ) . الروض النضير : ج 1 ، ص 542