عَلى أَعْقابِكُمْ . . . » « 1 » ؛
« محمد جز فرستاده نيست ، همچون فرستادگان پيشين . آيا اگر بميرد يا كشته شود ، به عقب و جاهليت بر مىگرديد ؟ »
ابن قيم جوزيه گويد : واقعهء احد مقدمه و هشدارى براى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بود و مردم را خبر داد و توبيخ كرد كه اگر پيامبر صلى الله عليه و آله بميرد يا كشته شود ، از دين بر مىگردند . « 2 » ظاهر ارتداد ، اعم است از ارتداد و برگشتن از دين آن گونه كه برخى منافقان آشكارا مىگفتند و ارتداد از عمل و جهاد و مبارزه با دشمنان و يارى حق و فراموش كردن سفارش پيامبر خدا صلى الله عليه و آله .
اين آيه خبر مىدهد كه بازگشت از دين پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله ، امكان دارد . پس آيا مىتوان كسانى را كه چنين احتمالى در بارهء آنان مىرود ، به عدالت كامل كه هممرز با عصمت است توصيف كرد ؟ از اين روست كه آنان راضى نمىشوند آراء و سخنان صحابه نقد شود !
ب . پيامبر صلى الله عليه و آله را در حال سخنرانى ترك كردن
در حالى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خطبهء نماز جمعه را مىخواند ، كاروان تجارتى وارد مدينه شد . اصحاب پيامبر به سوى آن شتافتند و جز دوازده نفر كسى با او نماند . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : سوگند به آنكه جانم در دست اوست ، اگر همهء شما رفته بوديد و هيچ كس نمانده بود ، اين وادى براى شما پر از آتش مىشد . آيهء 11 سورهء جمعه نازل شد :
« وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها . . . » .
ابن كثير گويد : خداوند آنچه را مردم انجام دادند و از خطبهء روز جمعه به سوى كاروان تجارتى كه به مدينه آمده بود رفتند و پيامبر صلى الله عليه و آله را ايستاده گذاشتند ، نكوهش كرده و مىفرمايد ، « وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً . . . » . ديگران نيز اين گونه نقل كردهاند ، همچون
هامش
( 1 ) . تفسير ابن كثير : ج 1 ، ص 409 ( آل عمران : 144 ) .
( 2 ) . زاد المعاد : ص 253