آيا پس از اين بيان صريح ، مىتوان آيهء مورد بحث را به روز رستاخيز و قيامت تفسير كرد ؟ دو قرينهء ديگر هم هست كه ظرف زمانى حادثه را بيان مىكند :
اول : آيهء پيش از آن يكى از علايم قيامت را كه خروج جنبندهء زمين است براى مردم بيان مىكند ، طبيعى آن است كه زنده شدن گروهى از مردم به همين مسأله مربوط باشد .
دوم : در همان سوره در آيهء 87 يعنى پس از سه آيه ، سخن از قيامت و دميده شدن در صور و وحشت همهء اهل آسمانها و زمين است و اين نشان مىدهد كه حوادث پيش از آن مربوط به قبل از آن روز است و زنده شدن گروهى از تكذيب كنندگان آيات خدا حتماً پيش از قيامت رخ خواهد داد و از علايم آن روز است و در وقتى پديد خواهد آمد كه جنبندهاى از زمين بيرون مىآيد و با مردم حرف مىزند .
شگفت از سخن فخررازى كه مىگويد : زنده شدن گروهى از هر امت پس از برپايى قيامت واقع خواهد شد . « 1 » اين سخن بىاساس است و ترتيب و پيوند آيات با هم آن را نفى مىكند و بر اعتقاد شيعه كه آيه مربوط به پيش از قيامت است تأكيد مىكند . به علاوه ، زنده شدن گروهى از مردم با اعتقاد به حيات مجدد همهء انسانها در قيامت ناسازگار است . آرى ، آيه از حشر دروغگويان سخن مىگويد ، اما رجعت گروهى ديگر از صالحان برعهدهء روايات رجعت است . قرآن در بارهء كيفيت وقوع رجعت و خصوصيات آن چيزى نگفته است ، مثل برزخ و حيات برزخى .
وقوع رجعت در امتهاى پيشين ، وقوع آن را در اين امت نيز تأييد مىكند .
ابوسعيد خدرى روايت كرده است كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود :
« شما وجب به وجب و ذراع به ذراع از سنتهاى پيشينيان پيروى خواهيد كرد ، حتى اگر آنان وارد سوراخ سوسمارى هم شده باشند ، شما نيز چنين خواهيد كرد . گفتيم :
دنبالهروى از يهود و نصارا اى رسول خدا ؟ فرمود : پس كى ؟ » « 2 »
هامش
( 1 ) . مفاتيح الغيب : ج 4 ، ص 218 .
( 2 ) . صحيح بخارى : ج 9 ، ص 112 .