4 . ساختار دوم : سپردن كار به مردم
بحث و تحليل گذشته روشن ساخت كه شكل حكومت پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله همان شكلِ انتصاب كسى به امامت است كه پس از رسول خدا ، خلأ وجودى او را پر كند .
محاسبات اجتماعى و احاديث فراوان نيز مؤيد اين حقيقت است . جز اين كه گروهى از مردم يافت شدهاند كه معتقدند كار حكومت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله به انتخاب مردم واگذار شده و خليفه به يكى از راههاى زير انتخاب و تعيين مىشود :
1 . اجماع مسلمانان
2 . شوراى مهاجرين و انصار
3 . بيعت اهل حلّ و عقد
اما بررسى مختصر اين سه شيوه :
1 - اجماع مسلمانان
نظريهء اجماع مسلمين بر رهبرى يكى از مسلمانان به صورت عملى حتى براى يك بار هم تحقق نيافته است . بررسى تاريخ اسلام بهترين گواه است كه خلافت ابوبكر ، نتيجهء مشاركت مردم در انتخاب او براى حكومت و رهبرى نبوده ، بلكه تنها چهارنفر او را انتخاب كردند ، يعنى عمر بن خطاب و ابوعبيده از مهاجران و بشير بن سعد و اسيد بن