تشريح المسائل
* حاصل پاسخ شيخ از اعتراض مستشكل چيست ؟
اين است كه : بله اگر ظاهر لفظ اجماع ( اجمعت الاصحاب . . ) ظهور در اتفاق الكل در جميع اعصار داشته باشد ، لازمه عادى آن موافقت با رأى معصوم است .
لكن ظاهر عبارت مذكور نشاندهندهء اتفاق علماى يك عصر است و چنين اتفاقى به تنهايى ملازمهء عاديه با رأى معصوم ندارد ، به ويژه در مواردى كه همهء علماى متقدم مخالف اين رأى باشند جز دستيابى و احراز قول معصوم از راه قاعدهء لطف بنا بر رأى قائلين به آن ، كه اين قاعده نيز از نظر ما قاعدهء درستى نيست .
علاوه بر اين مىتوان گفت : اتفاق الكلّ نيز در عصر واحد نيز دو گونه است :
1 - اينكه تعداد علماى عصر به قدرى زياد است كه حدس زدن به قول امام را براى ما ممكن مىسازد و اقوال همگى آنها بنا بر قاعدهء لطف ملازم با موافقت رأى معصوم است ، ولى معمولا احاطه بر همهء اقوال و انظار آنها به ويژه در زمانهاى گذشته بعيد است .
2 - اينكه تعداد علماى عصر كم و اقوال نادر باشد ، به نحوى كه احاطه به آراى آنها ممكن است و لكن ارزش ندارد ، چونكه اين مقدار از آرا مستلزم رأى معصوم نيست .
حاصل مطلب اينكه : آرا و اقوالى كه اطلاع بر آنها موجب احراز رأى امام است قابل احاطه نيست و آراء و اقوالى كه قابل احاطه و علم است موجب احراز رأى امام نيست .