تشريح المسائل
* مراد از عبارت ( ربما يستغنى المتتبع بما ذكر عن الرجوع . . . ) چيست ؟
اين است كه : متتبع گاهى به خاطر ملاحظهء آن امارات خود را از مراجعه به گفتار ناقل بىنياز مىبيند . چرا كه اطمينان حاصل نموده كه هرآنچه را ناقل تتبع كرده بود او نيز تتبع كرده است .
* مراد از ( لاستظهاره عدم مزية عليه . . . الخ ) چيست ؟
علت براى آن عدم نياز است ، چرا كه گاهى بعد از تفحص و ملاحظهء اقوال به اين نتيجه مىرسد كه بيشتر از ناقل اجماع اقوال را بررسى كرده و يا اينكه متوجه مىشود كه ناقل اجماع در مسألهاى نقل اجماع كرده كه به ندرت حكم آن در كلمات فقهاء بيان شده است و در اين صورت است كه به كلام ناقل توجه نمىكند .
* مراد از عبارت ( فعليه ان يستفرغ وسعه و . . . ) چيست ؟
اين است كه : وظيفه مجتهد به طور كلى عبارت است از اجتهاد و استفراغ وسع در مسير تتبع و ملاحظه امارات در همه جا ، چه در باب شناخت ادله و چه در باب شناخت معارضات و مخصصات و مقيدات ، و چه در باب اجماع منقول .
و لذا مجتهد بايد تكيهاش بر رأى و فحص و ملاحظات خودش باشد و تفاوت نمىكند كه رأى و نظر او با رأى ناقل اجماع موافق و هماهنگ شود يا مخالف .
* مراد از عبارت ( فالمقتضى للرجوع الى النقل هو مظنه وصول الناقل الى و . . . ) چيست ؟
فايده نقل اجماع است ، يعنى مىگويد :
1 - در مواردى كه پس از تتبع و بررسى براى ما ظن حاصل شد و يا حد اقل احتمال داديم كه ناقل اجماع بيشتر از ما تتبع و وارسى نموده و به فتاوائى دست يافته كه ما به آنها نرسيديم و يا اينكه اصلا قبل از تتبع چنين اطمينانى را به او داشتيم به چنين اجماع منقولى با ضميمه امارات اعتماد مىكنيم .
2 - در مواردى هم كه اطمينان حاصل نموديم كه تتبع ناقل بيشتر از ما نبوده است ، چنانكه نقل او با استنتاج و كشف خود ما موافق بود ، چنين اجماع منقولى مؤيد و تقويتكنندهء نظر ما خواهد شد چرا كه كاشف از هماهنگى و توافق مطلب در نسخههاى كتب موجوده عند المنقول اليه و الناقل است .
* مراد از ( فاذا لوحظ جميع ما ذكر . . . الخ ) چيست ؟
بيان فوائدى است كه بر تتبعات خود مجتهد مترتب است و مواردى از آن ذكر شد و به مواردى در ذيل اشاره مىكنيم :
1 - در مواردى متتبع متوجه مىشود كه اجماعات فلان مدعى اجماع مبتنى بر اجتهاد خود آن ناقل