تعليقات
اضحويّة : در مورد وجه تسميهء اين رساله ، و هويت « الشيخ الامين » كه ابو على سينا اين رساله را به وى تقديم كرده ؛ و آن كس كه در برابر « الشيخ الامين » رقيب ابن سينا شده ، و شيخ الرئيس در مقدمهء خود - بىذكر نام - بر وى خرده گرفته ؛ و زمان و مكان تأليف اين اثر ، شواهدى در برخى كتب ذكر شده كه خلاصهاى از آنها در اينجا نقل مىشود تا مقدمهاى باشد براى كسانى كه بخواهند در اين زمينه تحقيق كنند .
* * * عين القضاة همدانى ( مقتول 525 ه ) : « اما اى دوست ؛ در رسالهء أضحويه مگر كه نخواندهاى كه « ابو سعيد ابو الخير » - رحمة اللّه عليه - پيش بو على سينا نوشت كه : « دلنى على الدليل ؛ فقال الرئيس ابو على فى الرسالة على طريق الجواب : الدخول فى الكفر الحقيقى و الخروج من الاسلام المجازى ، و ان لا تلتفت الا بما كان وراء الشخوص الثلاثة حتى تكون مسلما و كافرا ، و ان كنت وراء هذا فلست مؤمنا و لا كافرا ، و ان كنت تحت هذا فانت مشرك مسلم . و ان كنت جاهلا من هذا فانك تعلم ان لا قيمة لك و لا تعدك من جملة الموجودات » . شيخ ابو سعيد در مصابيح مىآرد كه : « اوصلتنى هذه الكلمات الى ما لا أوصلنى اليه عمر مائة الف سنة من العبادة » .
اما من مىگويم كه : شيخ ابو سعيد هنوز اين كلمات را نچشيده بود ؛ اگر چشيده بودى ، همچنانكه بو على و ديگران كه مطعون بيگانگان آمدند ؛ او نيز مطعون و سنگسار بودى در ميان خلق .
اما صد هزار جان اين مدعى فداى آن شخص باد كه چه پردهدرى كرده است ، و چه نشان داده است راه بىراهى را ؛ درونم در اين ساعت اين ابيات انشاد مىكند ، كه تقويت كن به ترجمهء سخن مطعون آمدن بو على ؛ گوش دار :
اندر ره عشق كفر و ترسايى به * در كوى خرابات تو رسوايى به
زنار به جاى دلق يكتايى به * سودايى و سودايى و سودايى به
( تمهيدات - تصحيح و تحشيهء دكتر عفيف عسيران ، چاپ دانشگاه تهران ، ص 349 و 350 ) .