اما بيان آن كه فعل نفس مفارق است آن است كه : فعل نفس ، يعنى تعقل معقولات ، از دو بيرون نيست :
يا به واسطهء آلت و مادت باشد ، يا به ذات وى باشد ، بىآلت و مادت . و محال است كه به واسطهء آلت و مادت بود ؛ زيرا كه نفس آلت را داند ، و خود را داند ، و داند كه : داند ميان دانستن آلت و مادت ، مادتى و آلتى نيست ؛ و نيز ميان دانستن او خود را آلتى ديگر نيست .
پس از اين سخن درست شد كه : دانش وى به ذات وى بود ، و فعل وى ، يعنى تعلق ، از وى بود تنها . و درست كرديم كه فعل مروى را جوهرى نيست .
پس لازم آيد كه « نفس ناطقه از آلت و مادت جدا بود » و از آن جهت كه حواس از آن آلت و مادت - كه آنها در اويند - جدا نيست ؛ ممكن نيست كه : حس آلت خود را درتواند يافت ، و ذات خود را درتواند يافت يا درنتواند يافت كه او چيزى دريافته است .
و نيز اگر نفس ناطقه در مادت بودى ، لازم آمدى كه دانستن و دريافتن معقولات وى ، به تكرر وى را ضعيف و كند كردى ؛ زيرا كه هر قوتى كه مادتى باشد ، به دريافت صورتهاى قوى ، ضعيف شود ، بلكه نيست شود ؛ چنان كه قوت بينايى و قوت شنوايى .
و اين مقدمه به استقراء معلوم است ؛ و نفس ناطقه نه چنين است ، بلكه به ضدّ اين است كه هر چند كه معقولات به دو متكرر مىشود ، قوت او زيادت مىشود . و چون معقول قويتر دريابد ، قوت وى عظيمتر شود ؛ پس لازم آيد كه نفس ناطقه در مادت نبود .
و نيز اگر نفس ناطقه در مادت بودى ، لازم آمدى كه چون معقول قوى دريافتى ، از پس آن ، معقول ضعيف در نتوانستى يافت ، از جهت مستولى شدن معقول قوى بر مادت ، چنان كه بينايى ، كه چون نورى قوى دريابد ، در عقب آن ، نور ضعيف درنتواند يافت . و شنوايى كه چون آواز عظيم بشنود ، در عقب آن آواز عظيم ، آواز ضعيف نتواند شنيد .
و نفس ناطقه به خلاف اين است ؛ از آن جهت كه چون معقولى قوى دريابد ، وى را قوت زيادت شود ، به دريافت معقول ضعيف ، در عقب آن .
پس لازم آيد كه نفس ناطقه در مادت نباشد . و نيز اگر نفس قائم بودى به مادت ، لازم آمدى كه ضعيف شدى به ضعف مادت . و لازم آمدى كه پيرى ، البته مر قوت عاقله را ضعيف كردى ، چنان كه قوّتهاى حسى را ضعيف مىكند ، و چنان كه قوت حركت را ضعيف مىكند .
و چنين نيست ؛ زيرا كه بسيارى از مشايخ ، بلكه بيشترين ، قوت عاقلهء ايشان بعد از پيرى قوت مىگيرد . و قوت مادتى بعد از چهل « 1 » سال در انحطاط افتد ، و قوت عقل بعد از چهل سال
هامش
( 1 ) . در متن « چل » آمده است