و اين لذت به مرگ پيدا آيد ، پس ايشان از اين « 1 » ايمن باشند . اما كسانى كه شهوت دنيا را دوستتر دارند ، از اين عذاب نرهند ؛ و بيشتر از اين « 2 » باشند . و براى اين گفت حق - تعالى :
وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا . ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا
« 3 » ، اين قوم مدتى عذاب كشند . پس چون عهد ايشان از دنيا دراز شود « 4 » فراموش كنند دنيا را و لذت دنيا را ، و اصل دوستى خداى - تعالى - كه در دل بوده است باز ديدار آيد . و مثل وى چون كسى بود كه وى سرايى را دوستتر دارد از سراى ديگر يا شهرى را از شهر ديگر و يا زنى را از زن ديگر ، و لكن آن ديگر را نيز دوست دارد : چون وى را از دوستترين دور كنند و بدان ديگر افتد ، مدتى در فراق آن رنجور بود ، آنگه او را فراموش كند و خوى فرا آن ديگر كند ، و اصل آن دوستى كه در دل بوده است به مدت دراز باز ديدار آيد . اما آن كسى كه خداى - تعالى - را در اصل دوست ندارد ، در آن عذاب بماند ؛ كه دوستى وى همه باز آن بود كه از وى بازستدند : به چه سلوت از آن خلاص يابد ؟ و يكى از اسباب آنكه عذاب كافر مخلّد است اين است .
بدان كه هر كسى دعوى كند كه من خداى - تعالى - دوست دارم ، يا از دنيا دوستتر دارم ؛ و اين مذهب همهء جهانى است به زبان . و لكن اين را محكى و معيارى هست كه بدان بشناسند .
و اين آن بود كه : هر كه نفس و شهوت وى را چيزى فرمايد و شرع خداى - تعالى - چيزى فرمايد خلاف آن ، اگر دل خود به فرمان خداى - تعالى - مايلتر بيند ، خود وى را دوستتر مىدارد - چنان كه كسى دو كس را دوست دارد و يكى را دوستتر دارد ، چون ميان ايشان خلاف افتد ، خود را به جانب دوستتر مايلتر بيند ، و خود « 5 » بدين بشناسد كه وى را دوستتر مىدارد - و چون چنين نبود ، گفت « 6 » به زبان هيچ سود ندارد ، كه آن گفت دروغ بود .
و براى اين گفت رسول ( ص ) كه « هميشه لا إله الا اللّه گويان « 7 » خويش را از عذاب خداى -
هامش
( 1 ) . از عذاب قبر .
( 2 ) . از اين گروه .
( 3 ) . ( قرآن ، 19 / 71 ، 72 ) ، و نيست از شما هيچ كس مگر به دوزخ ، رسيدنى [ گذرگاه يا بنگاه ] . بر خداوند تو بريدنى است و درواخ كرده ( ثابت و استوار ) [ اين وعده ] . برهانيم [ پس ] از آنكه رسيدند به دوزخ ] ايشان را كه از شرك بپرهيزيدند و فروگذاريم كافران را در آن به روى درافتاده .
( 4 ) . از دنيا بعيد العهد شوند ( زمانى دراز از انس و آشنايى آنان با دنيا بگذرد ) .
( 5 ) . ادات تأكيد است .
( 6 ) . گفت ، گفتن .
( 7 ) . گويندگان لا إله الا اللّه ( نيست خدايى بجز اللّه ) .