* غرض از ( و قد اورد على الاستدلال بالصحيحة . . . ) چيست ؟
اين است كه علاوه بر احتمالات و اعتراضاتى كه تاكنون نقل و نقد شد ، يك سرى اشكالات ديگر بر استدلال به اين حديث وجود دارد كه به دليل بىپايه بودن متعرض آنها نشده و جناب شيخ فهم مطالب را به تيزهوشى خواننده واگذار مىكنند .
* تفسير حضرت امام خمينى ( ره ) از روايت اوّل زراره در اينجا چيست ؟
اين است كه : روايت ظهور دارد در اينكه :
1 - يا براى زراره شبههء حكمى وجود داشته و نمىدانسته كه يكبار چرت زدن يا دو بار چرت زدن وضو را باطل مىكند .
2 - يا اينكه در مفهوم خواب شكّ داشته است كه آيا شامل يك بار يا دو بار چرت زدن مىشود يا نه ؟
3 - يا اينكه شبههء ايشان مفهومى نبوده است و مىدانسته كه چرت زدن داخل عنوان خواب نيست ، و لكن شكّ داشته كه چرت زدن ، يكى از ناقضهاى وضو باشد .
4 - و يا اينكه شكّ داشته است در اينكه خوابى كه وضو را مىشكند آيا خوابى است كه بر حواس غلبه نمايد ، يا اعمّ از خواب غالب و چرت زدن است ، كه از مراتب ضعيف خواب مىباشد ، و يقينا داخل در عنوان خواب مىباشد .
بنابراين : معناى جملهء ( الرجل نيام ) يا اين است كه او حقيقتا خوابيده ، و لكن نمىدانسته كه خوابى كه وضو را مىشكند چيست ؟ امّا اينكه وارد در بستر مىشود و در آن دراز مىكشد و آمادهء براى خوابيدن مىشود ، گفته مىشود او خوابيد .
پس بطور كلّى شبهه در فقره اوّل روايت ، حكميّه است و امام عليه السّلام پاسخ دادند خوابى كه بر چشم و قلب و گوش غلبه نمايد ، موجب وضو است .
بنابراين : شبههء ديگرى بوجود آمد كه خواب غالب بر حواس از چيزهائى است كه راهى جز اماره ، براى آن وجود ندارد ؛ آنگاه بعضى امارههاى ظنى شامل حركت دادن چيزى در كنار او ، را مطرح كردند و پرسيدند ، در صورتى كه شكّ در تحقّق خواب داشته باشد ، آيا آن حركت دادن ، اماره شرعى بر خواب مىباشد يا نه ؟
امام عليه السّلام پاسخ دادند كه آن حركت دادن ، امارهء شرعى نيست تا يقين پيدا كند كه او حتما خوابيده و چيز روشنى از آن بيابد .
* سپس حضرت امام در رابطهء با احتمالات موجود در جملهء ( فانّه على يقين من وضوئه ) ،
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 276
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٧٦