سنگريزه و دويدن بين صفا و مروه بر سبيل تكرار ، چه بوسيلهء اين گونه اعمال كمال بندگى و عبوديّت ظاهر مىشود ، زيرا كه ساير عبادات اعمال و افعالى هستند كه وجه و دليل آنها را عقل مىفهمد و نفس به آنها ميل مىكند و طبع به آنها انس مىگيرد . و امّا بعضى از اعمال حج ، مانند سنگ انداختن و دويدن ، براى نفس لذتى و براى طبع انسى در آنها نيست ، و عقل به فهميدن معانى و اسرار آنها راهى ندارد ، پس بجا آوردن آنها محض اطاعت امرى است كه فرمانبردارى آن واجب است ، و در اين مقام عقل بر كنار و معزول است و نفس و طبع را بدان ميل و انسى نيست ، زيرا هر چه عقل معنى و دليل آن را دريابد طبع به آن ميل مىكند ، و اين ميل براى فرمان بردن مددكار خواهد بود ، پس كمال بندگى و اطاعت ظاهر و هويدا نمىشود ، و از اين رو پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم بخصوص در حج فرمود : « خدايا تو را به حجّ حقّا براى بندگى و رقّيّت اجابت كردم » ، و اين را دربارهء ساير عبادات نفرمود .
پس چنين عبادتى - كه عقل به معنى و وجه و دليل آن نرسد - در پاكسازى نفس و گردانيدن آن از مقتضاى طبع به بندگى محض رساترين انواع عبادت است .
و تعجّب بعضى از مردم از اين افعال عجيب ناشى از جهل به اسرار تعبّد و بندگى است ، و اين است سرّ وضع و قرار داد حج ، با وجود دلالت هر يك از اعمال آن بر بعضى از احوال آخرت ، يا برخى اسرار ديگر - چنان كه خواهد آمد - مثل اينكه اهل عالم در جايگاهى گرد آيند كه در آنجا نزول وحى و هبوط جبرئيل و ديگر فرشتگان مقرّب بر رسول مكرّم و پيش از وى بر خليل معظَّم او - كه بر هر دو بهترين درود و سلام باد - مكرّر شده است ، بلكه آن مكان پيوسته مرجع و منزل جميع پيغمبران ، از آدم تا خاتم ، و فرودگاه وحى و محلّ نزول دسته هاى فرشتگان بوده است . و در آنجا سيّد و سرور فرستادگان الهى صلَّى اللَّه عليه و آله متولَّد شده و قدم شريف او و ديگر انبياء به بيشتر آن سرزمين رسيده ، و از اين رو « بيت عتيق » ( نخستين يا كهنترين خانه ) ناميده شده است ، و خداى تعالى آن را با نسبت دادن به خود شرف بخشيد ، و براى عبادت بندگان خود برپا داشت ، و اطراف آن را براى بزرگداشت امر خود حرم خانهء خويش قرار داد ، و عرفات را همچون ميدانى بر آستان و درگاه
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 479
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٧٩