عبادت خود گماشته و اهل مناجات خود گردانيده ، و اگر از توفيق محرومت مىساخت با شيطان از راندگان درگاه بودى . و بدان كه اعانت جز از او نيست ، و غير او توان يارى هيچ كس ندارد .
و چون گوئى : « اهدنا الصّراط المستقيم » بدان كه بايد مهمترين حاجتهاى خود را بخواهى ، و آن هدايت به راه حق است كه تو را به جوار خدا برد ، و به خشنودى خود رساند ، و به مجاورت كسانى كه بر ايشان نعمت هدايت بخشيده از پيامبران و صدّيقان و شهيدان و صالحان و اصل گرداند ، نه آنان كه خدا بر آنان خشم گرفته از كافران و گمراهان ، از يهودان و ترسايان و صابيان .
و چون فاتحه را بدين سان خواندى ، اميد كه از كسانى باشى كه خداوند در حقّ ايشان ، چنان كه پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم خبر داده ، مىفرمايد : « نماز را ميان خود و بندهام دو نيم كردم ، نيمى براى من و نيمى براى بندهء من . بنده گويد : الحمد للَّه رب العالمين ، خداى عز و جل فرمايد : بندهء من مرا ستايش كرد و ثنا گفت . و اين معنى » سمع اللَّه لمن حمده است . . . « تا آخر حديث .
و اگر تو را از نماز بهره اى نباشد مگر لذت ياد خدا در جلال و عظمت او اين غنيمت تو را بس و چگونه باشد وقتى كه اميد ثواب و فضل او به آن افزوده شود . و همچنين بايد حقايق را از سوره اى كه بعد از فاتحه مىخوانى بفهمى و بيرون آورى ، و از امر و نهى و وعد و عيد و مواعظ و اخبار پيامبران و ياد منّت و احسان او غافل مشو ، كه هر يك را حقّى است . حقّ امر و نهى عزم [ بر فرمانبرى ] است ، و حق وعد اميد است ، و حق و عيد بيم است ، و حق موعظه پنده گرفتن است ، و حق اخبار پيامبران عبرت آموختن است ، و حق ياد منّت شكر است . و اين معانى به حسب درجات فهم است ، و فهم بر اندازهء علم و صفاى ذهن ، و درجات اين از شمار بيرون است . و نماز كليد دلهاست ، و اسرار كلمات در آن كشف و آشكار مىشود . اين حق قرائت است ، و حق اذكار و تسبيحات نيز .
و بدان كه مردم در قرائت بر سه گونهاند : بعضى زبان را مىجنبانند و دلشان غافل است ، و بعضى زبان را حركت مىدهند و دلشان پيرو زبان است ، يعنى مىشنود و مىفهمد كه گوئى از غير مىشنود ، و اين درجهء اصحاب يمين است . و بعضى دلشان
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 438
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٣٨