وى معرفت تامّ و تمام و حبّ و انس حاصل شود . و حصول اين ممكن نيست مادام كه هر چه جز خداست از دل بيرون نرود ، و از اين رو خداى تعالى فرمود : قُلِ الله ثُمَّ ذَرهُم 6 : 91 ( انعام ، 91 ) « بگو خدا سپس آنان را واگذار » . زيرا خدا و غير او در يك دل نگنجد : وَما جَعَلَ الله لِرَجُل مِن قَلبَينِ في جَوفِه 33 : 4 ( احزاب ، 4 ) « خدا براى هيچ مردى دو دل در درون وى ننهاده » .
و پاك ساختن اندرون از غير خدا يك نيمهء عمل دل است ، و نيمهء ديگر تابيدن نور حقّ است در آن . و كمال مطلوب در عمل دل آباد كردن آن است به اخلاق پسنديده و عقايد حقّه و مشروع . و نفس آدمى به اين صفات متّصف نمىشود تا از ضدّ آنها يعنى اخلاق نكوهيده و عقايد فاسده پاك نگردد . پس تطهير نفس از اينها يك نيمهء كار است و نيمهء ديگر آراستن آن به فضائل و عقايد درست و صحيح است .
و امّا مقصود از عمل اعضاء و جوارح آباد كردن آنهاست به طاعات . و اين ممكن نيست تا آنكه از گناهان و معاصى پاك شود . پس اين تطهير نصف عمل اعضاء و جوارح است ، و نصف ديگر آباد ساختن آنهاست به طاعات . و همچنين است طهارت از حدث و خبث ( كه در مرتبهء اول ياد شد ) . و همين است كه پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « پاكيزگى يك نيمهء ايمان است » . و مراد اين است كه : پاك ساختن ظاهر و اعضاء و جوارح و دل درون از نجاستها و پليديها و گناهان و اخلاق پست و زشت و از غير خدا نصف ايمان است ، و نصف ديگر آن آباد ساختن آنهاست به پاكيزگى و طاعات و اخلاق عالى و غرق شدن در ديدار جمال و جلال حق . و گمان نكنى كه مراد آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم مجرّد تطهير ظاهر از نجاسات به ريختن آب نصف ايمان است هر چند اعضاء و جوارح به پليديهاى معاصى ناپاك و دل به نجاستهاى اخلاق بد و نكوهيده آلوده و نفس به غير خدا تيره و تار باشد . بنابراين تا آدمى از طهارت دل از اخلاق ناپسنديده و آراستن آن به صفات پسنديده فارغ نشود به پاكى دل از غير خدا نمىرسد و به آباد ساختن آن به معرفت خدا نائل نمىگردد و جلال و عظمت او برايش كشف و آشكار نمىشود . و وصول به اين مرتبه ميسّر نيست مگر به طهارت اعضاء و جوارح از معاصى و عمارت آنها به طاعات ، و به اين مرتبه نمىرسد مگر به ازالهء پليدى و نجاست از ظاهر و آباد ساختن آن به پاكى و پاكيزگى .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 391
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٩١