تصفيه و تطهير آن از آلودگىهاى دنيا بيشتر باشد ، و هر اندازه آمادگى آن براى معرفت خدا و پرده بردارى از جلال ذات و صفات و افعال او نيرومندتر باشد . برتر است . و بنا بر اين قانون ، اگر اتحاد و همانى و تلازم ميان صبر و شكر نباشد ، لازم است كه ميان درجات صبر و شكر و ترجيح يكى از آن دو موازنه و تعادل برقرار باشد ، زيرا هر يك از آن دو را درجات مختلفى در روشنگرى دل و تصفيهء آن هست ، و سبب اين اختلاف چند چيز است :
يكى - اختلاف بين اقسام نعمتها و اقسام بلاء .
و ديگر - اختلاف مراتب معرفت و فرح كه همراه شكر است ، و اختلاف طاعتى كه از لحاظ دشوارى و آسانى در هر يك از آن دو مؤثر است . چه بسا بعضى از درجات صبر از جهت روشنگرى يا اصلاح دل از بعض درجات شكر شديدتر و بيشتر است ، و بسا كه امر در بعضى ديگر از درجات آن دو عكس اين است . زيرا اعمال و احوالى كه تحت هر يك از آن دو مندرج است بسيار است ، و به اختلاف آنها - بسيارى و كمى - درجات آن دو مختلف مىشود .
از امور و احوالى كه تحت عنوان شكر مندرج است : حياى بنده است از پياپى درآمدن نعمتهاى خدا بر او ، و معرفت او به كوتاهى از شكر ، و عذر خواهى او از كمى شكر ، و اعتراف او به اينكه آن نعمتها را خداى تعالى بدون استحقاق وى به او عطا فرموده ، و علم وى به اينكه شكر گزارى نيز نعمتى است از نعمتها و بخششهاى خدا ، و فروتنى و تذلَّل نيكوى او به سبب آن نعمتها ، و اعتراض نكردن و ادب ورزيدن در پيشگاه منعم و برخورد با نعمتها به حسن قبول ، و كوچك آنها را بزرگ شمردن ، و واسطه ها را سپاس داشتن ، به دليل گفتار پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم :
« من لم يشكر النّاس لم يشكر اللَّه »
« هر كه مردم را سپاس نگزارد ، خدا را شكر نكرده است » .
و امام سجّاد عليه السّلام فرمود : « سپاسگزار ترينتان براى خدا سپاسگزارترين شماست براى مردم » . و فرمود : « خداى تعالى در قيامت به بنده اى از بندگان خود مىفرمايد : آيا فلانى را شكر نمودى ؟ گويد : بلكه تو را پروردگارا شكر كردم مىفرمايد : اگر او را شكر ننمودى مرا نيز شكر نكردى » .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 386
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٨٦