و چون حركت فكر به جنبش انديشه ها و وسوسه ها بسيار آسانتر از حركت زبان به سخنان زشت است ، صبر و خوددارى از آن اصلا ممكن نيست مگر آنكه بر دل آدمى يك فكر دينى و خدائى غلبه كند و آن را غرق خود سازد و همهء فكرهاى آن يك فكر گردد . و بيشتر انديشه ها و افكار آدمى ياد گذشته است كه به آن دسترسى نيست ، يا دربارهء آينده است كه ناچار تنها آنچه مقدور اوست حاصل تواند شد .
و هر كدام كه باشد تصوّرى باطل و ضايع كردن وقت است . زيرا وسيلهء كمال جوئى بنده دل اوست . پس هر گاه دل لحظه اى از ياد خدا كه به انس به او رهنمون مىشود ، يا فكرى كه به معرفت به خدا مىرسد ، و بوسيلهء معرفت محبّت خدا بهرهء او مىگردد ، غافل شود ، مغبون و محروم است .
دوم - آنچه حصول آن در قدرت آدمى نيست ، و ليكن بر دفع آن از راه مكافات قدرت دارد ، چنان كه اگر از ديگرى اذيّتى به كردار يا گفتار به او رسد ، يا در جان يا مال بر او جنايتى رفته باشد ، حصول اذيّت و جنايت اگر چه به اختيار خود به او نرسيده ليكن قدرت بر تشفّى از راه مكافات و انتقام از موذى يا جنايتكار دارد ، و صبر بر اين به ترك مكافات است و در گذشتن از او . و اين گاهى واجب مىشود ، و گاهى فضيلت است ، و آن بالاترين مراتب صبر است . و از اين جهت خداى تعالى به پيامبر خود صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم چنين خطاب فرمود :
فَاصبِر كَما صَبَرَ اولُوا العَزمِ مِنَ الرّسُلِ 46 : 35 ( احقاف ، 35 ) « پس شكيبا باش چنان كه پيغمبران أولوا العزم ( صاحبان ثبات ) شكيبائى كردند » .
و فرمود : وَاصبِر عَلى ما يَقُولُونَ وَاهجُرهُم هَجرا جَميلا 73 : 10 ( مزمل ، 10 ) « بر آنچه مىگويند شكيبا باش و از آنان ببر ، بريدنى نيكو » .
و فرمود : وَدَع اذاهُم وَتَوَكَّل عَلَى الله 33 : 48 ( احزاب ، 48 ) « و آزار آنان را واگذار ( بر آزار آنها شكيبا باش ) و بر خدا توكَّل كن » . و فرمود :
وَ لَتَسمَعُنّ مِنَ الَّذينَ اوتُوا الكِتابَ مِن قَبلِكُم وَمِنَ الَّذينَ اشرَكُوا اذىً كَثيرا وَان تَصبِرُوا وَتَتّقُوا فَانَّ ذلِكَ مِن عَزمِ الامُورِ 3 : 186 ( آل عمران ، 186 ) « و از كسانى كه پيش از شما كتاب داده شدهاند و از آنان كه [ براى خدا ]
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 375
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٧٥