است كه بر دوستى براى خدا دلالت دارد . خلاصه آنكه وفا و پاسدارى دوستى كمال آن است . و از آثار وفا اين است كه از جدائى و مفارقت محبوب بسيار بىتاب مىشود ، و سخنان مردم را عليه او نمىشنود ، و دوست او را دوست و دشمن او را دشمن دارد ، ولى موافقت با دوست در آنچه مخالف حق و در امرى باشد كه به دين تعلَّق دارد وفا نيست ، بلكه وفا اين است كه با او در آن امر مخالفت كند و او را به حق ارشاد نمايد .
امّا انس و بعد : دانستى كه انس عبارت است از شاد شدن دل به ملاحظه محبوب بعد از رسيدن به او ، و بعد خلاف آن است . و انس و خوف و شوق همگى از آثار محبّت است ، و هر يك از اينها بر محب به حسب نظر او وارد مىشود ، و بموقع بر او غلبه مىكند . پس اگر اطَّلاع بر منتهاى جمال از پس پرده هاى غيب بر دل صاحب شوق غالب شود ، و قصور خود را از آگاهى بر كنه جلال دريابد ، نفس او برانگيخته و بىآرام مىشود و شوق او به هيجان مىآيد ، و اين حالت بر انگيختگى و بىآرامى را شوق نامند ، و اين حالت نسبت به امر غايب پديد مىآيد .
و چون فرح و شادى قرب و مشاهده حضور نسبت به آنچه مكشوف و حاصل است بر او غلبه كند ، و نظر او مقصور بر مطالعه جمال حاضر مكشوف باشد ، و التفاتى به آنچه ادراك نكرده نداشته باشد ، شادى دل به چيزى است كه ملاحظه كرده ، و اين شادمانى انس ناميده مىشود . و اگر نظر او به صفات عزّت و جلال و بىنيازى باشد ، و امكان زوال مشاهده و دورى [ از ذو الجلال ] را ملتفت گردد ، از اين التفات دردمند و بيمناك مىگردد ، و اين بيم و دردمندى او خوف ناميده مىشود . و اين احوال تابع اين ملاحظات است ، پس اگر انس غالب شود و از ملاحظه آنچه از او غايب است و به آن نرسيده و از خطر زوال آنچه به او رسيده بر كنار باشد ، نعمت و آسايش و لذتش عظيم خواهد بود ، و انس به خدا بر او غالب خواهد شد ، و طالب عزلت و تنهائى و رميدن از غير خداست ، بلكه آنچه او را از تنهائى باز دارد گرانترين چيزها بر دل اوست ، چنان كه روايت شده است كه : « موسى عليه السّلام چون خدا با او سخن گفت و كلام خدا را شنيد مدّتها سخن هر مخلوقى را كه مىشنيد بيهوش مىشد ، زيرا محبّت موجب شيرينى كلام محبوب و شيرينى ذكر اوست ، و اگر
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 239
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٣٩