اين محال است . خشم و شهوت براى فايده اى ضرورى در طبيعت انسان آفريده شده ، و اگر خشم از انسان بكلَّى ريشه كن شود انسان در مقابل آنچه او را هلاك و اذيّت مىكند از خود دفاع نخواهد كرد و از جهاد با كفّار امتناع خواهد نمود .
و اگر ميل و اشتهاى خوراك از او زائل شود زنده نمىماند . و اگر تمايل جنسى از او بكلَّى برداشته شود نسل منقطع خواهد شد . بلكه منظور ، برگرداندن آنها از افراط و تفريط به حدّ وسط و اعتدال است . و آنچه از صفت خشم مطلوب است اين است كه از جبن و ترسوئى و از تهوّر و بيباكى بر كنار و به صفت شجاعت و غيرت متّصف باشد و غيرت و شجاعت اين است كه هر گاه حصول آن شرعا و عقلا نيكو و شايسته باشد پديد آيد و وقتى عدم آن مستحسن است پديدار نشود . و در صفت شهوت نيز حال به همين منوال است .
شك نيست كه به كمال رساندن بعضى از موجودات ناقص كه در آنها نيروى كمال يافت مىشود وقتى ممكن است كه مشروط به شرطى باشد كه در اختيار آدمى است ، چنان كه هستهء خرما ممكن است به وسيلهء پرورش قوه اى كه در آن است نخل شود ، و فعليّت يافتن اين به شرط پروراندن آن به دست آدمى است . همين طور تعديل دو نيروى خشم و شهوت با رياضت و مجاهده به سبب وجود قوهء تعديل در آن دو ممكن است . و فعليّت يافتن تعديل آن دو مشروط به شرطى است كه در اختيار انسان است يعنى رياضت و مجاهده ، هر چند ريشه كن كردن آن دو براى ما غير ممكن است ، همانگونه كه معدوم كردن هيچ موجودى و ايجاد هيچ معدومى براى ما ممكن نيست .
نكتهء ديگر اين است كه شرايط تغيير و تحوّل نسبت به اشخاص و خلق و خويها متفاوت است . و به همين دليل دگرگون ساختن اخلاق به اختلاف درجات و مراتب سياستها و تأديبها فرق مىكند ، به اين معنى كه خلق ناپسند و نكوهيده اى ممكن است به وسيلهء مرتبه و درجهء معيّنى از تأديب بر طرف شود . و آسانترين موقع براى پذيرش هر خلق و خوئى سالهاى كودكى است زيرا كه نفوس اطفال از اضدادى كه مانع پذيرش باشد خالى است و بنا بر اين بر پدران واجب است كه فرزندان خود را به آداب نيكو تربيت و تأديب كنند و آنان را از ارتكاب
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 64
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٦٤