آنگاه معتقدان به اين نظريّه گاهى بر اين صورت [ برزخى ] ، اگر از فضائل اخلاق و اعمال باشد ، نام فرشته مىنهند و اگر از رذائل اخلاق و اعمال باشد نام شيطان مىگذارند . و گاهى بر اوّلى نام غلمان و حور و امثال اينها مىگذارند و بر دومى نام مار و عقرب و مانند اينها مىنهند . و فرق و تفاوتى بين اين دو كار برد و اطلاق در معنى نيست ، اختلاف در نامگذارى است .
و اين نظريّه همان قول به تجسّد اعمال به صورت مأنوس و شادى بخش يا به صورت وحشتناك و رنجآور است ، و دربارهء صحّت اين عقيده احاديث متعدّد رسيده است : از جمله ، روايتى است كه اصحاب ما از قيس بن عاصم از پيامبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم نقل كردهاند كه فرمود : « اى قيس عزّت را ذلَّت و زندگى را مرگ و دنيا را آخرت همراه است ، و براى هر چيزى نگاهبانى و بر هر كارى حسابرسى هست ، و براى هر اجلى وقتى معيّن شده است . و ناگزير با تو قرينى هست كه همراه تو دفن خواهد شد و او زنده است و تو در حالى كه مرده اى با او دفن خواهى شد .
پس اگر او گرامى و بزرگوار باشد تورا گرامى و بزرگوار خواهد كرد و اگر پست و لئيم باشد تورا پست و خوار خواهد ساخت . سپس جز با تو محشور نخواهد شد و تو نيز جز با او محشور نخواهى شد و جز دربارهء او از تو نخواهند پرسيد . پس بكوش تا قرين و همراه تو شايسته باشد كه اگر صالح باشد مونس تو خواهد بود و اگر ناشايسته و فاسد باشد جز از او ترس و وحشت به تو نخواهد رسيد ، و او همان عمل تو است » .
و روايتى ديگر حديثى است كه مضمون آن به طور مستفيض [ 1 ] از ائمّه عليهم السّلام به ما رسيده است : « هر كه فلان عمل را انجام دهد خداى تعالى فرشته اى بيافريند كه تا روز قيامت براى او استغفار كند » . و اين حديث نيز رسيده است : « بهشت زمين نرم هموارى است كه درختان كاشته شده اش [ گفتن ] سبحان اللَّه است » . و نيز روايت شده است : « كافر از گناه مؤمن خلق مىشود » . و نيز : « انسان در گرو عمل خويشتن است » . و ديگر حديثى است از رسول اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : « كسى كه در ظرف طلا و نقره بنوشد آتش دوزخ در شكمش راه مىيابد » . و بر اين نكته اين قول خداى
هامش
[ 1 ] حديث مستفيض ، حديث شايع و مشهور را گويند .